دانشگاه آزاد اسلامي واحد مشهد
دانشكده حقوق، علوم سياسي و زبانهاي خارجي
پايان نامه جهت دريافت درجه کارشناسي ارشد رشته علوم سياسي
عنوان:
سنجش بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر علي اصغر داودي
استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر احمد محقر
دانشجو:
بهاره رضانسب
سال تحصيلي 91-90
تقدير و تشكر:
جناب آقايان دكتر علي اصغر داودي و دكتر احمد محقر اساتيد راهنما و مشاورم:
شماروشنايي بخش تاريكي جان هستيد و ظلمت انديشه را نور مي بخشيد. چگونه سپاس گويم مهرباني و لطف شما را كه سرشار از عشق ويقين است. چگونه سپاس گويم تأثير علم آموزي شما را كه چراغ روشن هدايت را بر كلبه ي محقر وجودم فروزان ساخته است.
آري در مقابل اين همه عظمت و شكوهشما، مرا نه توان سپاس است و نه كلام وصف…
تقديم به
مولاي متقيان علي (ع)
و
مادرم،
آنکه وجودم برايش همه رنج است و
وجودش برايم همه مهر
و
همه کساني که لحظه اي بعدانساني و وجداني خود را فراموش نمي کنند و بر آستان گران سنگ انسانيت سر فرود مي آورند و انسان را با همه تفاوت هايش ارج مي نهند.
تعهدنامه اصالت رساله يا پايان‌نامه
اينجانب بهاره رضانسب دانش آموخته مقطع كارشناسي‌ارشد ناپيوسته/ دكتراي حرفه‌اي/ دكتراي تخصصي در رشه علوم سياسي كه در تاريخ 30/06/91 از پايان‌نامه/ رساله خود تحت عنوان سنجش بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه با كسب نمره … درجه … دفاع نموده‌ام بدينوسيله متعهد مي‌شوم:
1) اين پايان‌نامه / رساله حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي كه از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان‌نامه، كتاب، مقاله و …) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذكر و درج كرده‌ام.
2) اين پايان‌نامه / رساله قبلاً براي دريافت هيچ مدرك تحصيلي (هم سطح، پايين‌تر يا بالاتر) در ساير دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده و هرگونه بهره‌برداري اعم از چاپ كتاب، ثبت اختراع و … از اين پايان‌نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه در هر مقطعي زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي‌پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرك تحصيلي‌ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام و نام‌خانوادگي
تاريخ و امضاء
فهرست
عنوانصفحه
گفتار اول: کليات پژوهش
فصل اول كليات پژوهش …………………………………………………………………………………………………….2
طرح پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………..2
سؤال اصلي………………………………………………………………………………………………………………………6
سؤالات فرعي…………………………………………………………………………………………………………………..6
فرضيه………………………………………………………………………………………………………………………………..6
تعريف عملياتي…………………………………………………………………………………………………………………7
حقوق‌بشر ………………………………………………………………………………………………………………….7
حق الله ……………………………………………………………………………………………………………………..7
حق الناس…………………………………………………………………………………………………………………..7
هدف پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………8
حدود و نقطه تمركز پژوهش………………………………………………………………………………………………8
روش گردآوري اطلاعات……………………………………………………………………………………………………8
پيشينه موضوع پژوهش………………………………………………………………………………………………………8
سازماندهي پژوهش…………………………………………………………………………………………………………..10
فصل دوم مباحث نظري پژوهش…………………………………………………………………………………………11
تعريف حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………………….11
خاستگاه‌هاي نوين حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………….12
دين……………………………………………………………………………………………………………………………12
حقوق طبيعي………………………………………………………………………………………………………………..14
نظريه حقوق موضوعه: اقتداردولت…………………………………………………………………………………..17
مارکسيسم…………………………………………………………………………………………………………………..18
مکتب جامعه شناختي…………………………………………………………………………………………………….20
مکتب اصالت فايده………………………………………………………………………………………………………21
اهميت حقوق‌بشردر دنياي معاصر……………………………………………………………………………………..23
گفتاردوم: خاستگاه حقوق‌بشر غربي
فصل اول: خاستگاه حقوق‌بشرقبل رنسانس…………………………………………………………………….27
حقوق‌بشر در يونان باستان…………………………………………………………………………………………..32
حقوق‌بشردر روم باستان……………………………………………………………………………………………..32
سيسرون………………………………………………………………………………………………………………….32
سنكا………………………………………………………………………………………………………………………34
حقوق‌بشردرقرون وسطي…………………………………………………………………………………………..36
سنت‌آگوستين………………………………………………………………………………………………………….37
توماس آكوئيـناس…………………………………………………………………………………………………….39
فصل دوم: خاستگاه حقوق‌بشر بعد از رنسانس……………………………………………………………….42
مكتب حقوق طبيعي……………………………………………………………………………………………………43
آلتوسيوس………………………………………………………………………………………………………………44
گروسيوس………………………………………………………………………………………………………………46
پوفندرف…………………………………………………………………………………………………………………48
حقوق‌بشردرانديشه اصحاب قرارداد………………………………………………………………………………50
هابز……………………………………………………………………………………………………………………….51
جان لاك…………………………………………………………………………………………………………………..54
منتسکيو…………………………………………………………………………………………………………………..57
ژان ژاك روسو…………………………………………………………………………………………………………59
حقوق‌بشردرآرائ متفكران قرن نوزدهم………………………………………………………………………………62
كانت………………………………………………………………………………………………………………………..63
فصل سوم: تجلي حقوق‌بشر دراعلاميه‌ها وضمانت‌نامه هاي حقوقي……………………………………..69
انقلاب انگلستان (1688) …………………………………………………………………………………………………..70
انقلاب آمريكا (1776) ……………………………………………………………………………………………………..71
انقلابفرانسه (1789) ……………………………………………………………………………………………………..73
فصل چهارم: تحولات حقوق‌بشر در قرن بيستم…………………………………………………………………..76
تشكيل سازمان ملل متحد………………………………………………………………………………………………….78
اعلاميه جهاني حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………..79
ميثاق بين‌المللي حقوق مدني و سياسي و ميثاق بين‌المللي حقوق اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي……81
نهادهاي فرعي بين‌المللي مدافع حقوق‌بشر…………………………………………………………………………..83
جمع‌بندي……………………………………………………………………………………………………………………….85
گفتار سوم: خاستگاه حقوق‌بشر اسلامي
فصل اول: حقوق‌بشر در رويكرد سنتي……………………………………………………………………………….89
بررسي آراءآيت ‌الله ‌جوادي آملي………………………………………………………………………………………92
انسان‌شناسي و حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………93
محورهاي سه‌گانه انسان شناسي…………………………………………………………………………………………93
هويت وجايگاه انسان………………………………………………………………………………………………………94
اعلاميه جهاني حقوق‌بشر…………………………………………………………………………………………………94
انسان از شناخت خود ناتوان است…………………………………………………………………………………….95
تعلق به ماده مانع از تدوين حقوق‌بشراست ………………………………………………………………………95
درمسائل اعتقادي نمي‌توان به علم و سيره عقلاء اكتفا نمود………………………………………………….96
انسان‌ها از خودمحوري و هواي نفس مصون نيستند ………………………………………………………………96
انسان نمي‌تواند معيار “نظام احسن”باشد …………………………………………………………………………..96
معرفت شناسي و حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………………97
عقل و مسئله استنباط حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………..98
بررسي آراء علامه محمدتقي جعفري……………………………………………………………………………….100
جمـع‌بندي…………………………………………………………………………………………………………………….104
فصل دوم: حقوق‌بشر در رويكرد مدرن ……………………………………………………………………………..105
بررسي آراء مجتهدشبستري…………………………………………………………………………………………….106
بررسي آراء محسن کديور……………………………………………………………………………………………….111
بررسي آراء عبدالکريم سروش…………………………………………………………………………………………115
جمع‌بندي………………………………………………………………………………………………………………………121
فصل سوم: حقوق‌بشر در قرآن و نهج‌البلاغه……………………………………………………………………….124
اصول حقوق‌بشر در نهج‌البلاغه………………………………………………………………………………………….125
ماده اول……………………………………………………………………………………………………………………….125
آزادگي بشر………………………………………………………………………………………………………………125
كرامت انسان…………………………………………………………………………………………………………..126
تساوي حرمت…………………………………………………………………………………………………………127
صلح ……………………………………………………………………………………………………………………..127
ماده دوم….. ………………………………………………………………………………………………………………….129
حقوق‌بشر………………………………………………………………………………………………………………129
تساوي حقوق. …………………………………………………………………………………………………………131
ماده سوم………………………………………………………………………………………………………………………132
حق حيات………………………………………………………………………………………………………………132
حق آزادي………………………………………………………………………………………………………………132
حق امنيت……………………………………………………………………………………………………………….134
ماده چهارم……………………………………………………………………………………………………………………136
نفي بردگي………………………………………………………………………………………………………………136
ماده پنجم………………………………………………………………………………………………………………………139
نفي خشونت……………………………………………………………………………………………………………139
ماده ششم………………………………………………………………………………………………………………………142
شخصيت حقوقي انسان……………………………………………………………………………………………..142
ماده هفتم………………………………………………………………………………………………………………………144
عدالت……………………………………………………………………………………………………………………..144
نفي تبعيض………………………………………………………………………………………………………………147
نفي برتري جنسيتي(تبعيض جنسيتي)…………………………………………………………………………..147
ماده هشتم……………………………………………………………………………………………………………………..148
حق دعاوي……………………………………………………………………………………………………………….148
ماده نهم…………………………………………………………………………………………………………………………150
نفي مجازات غير قانوني………………………………………………………………………………………………150
ماده دهم……………………………………………………………………………………………………………………….151
تساوي در حقوق قضايي……………………………………………………………………………………………..151
ماده يازدهم……………………………………………………………………………………………………………………154
اصل برائت………………………………………………………………………………………………………………..154
ماده دوازدهم…………………………………………………………………………………………………………………155
قلمرو دولت……………………………………………………………………………………………………………..155
حفظ حريم خصوصي…………………………………………………………………………………………………156
منع استراق سمع…………………………………………………………………………………………………………157
منع كمين نشيني وتجسس………………………………………………………………………………………….158
ماده سيزدهم………………………………………………………………………………………………………………….158
حق انتخاب محل اقامت………………………………………………………………………………………………158
ماده چهاردهم…………………………………………………………………………………………………………………159
ماده پانزدهم…………………………………………………………………………………………………………………..160
ماده شانزدهم………………………………………………………………………………………………………………….161
ماده هفدهم.. ……………………………………………………………………………………………………………….163
حق مالكيت…………………………………………………………………………………………………………………163
ماده هيجدهم………………………………………………………………………………………………………………..165
آزادي فكر و عقيده……………………………………………………………………………………………………….165
ماده نوزدهم………………………………………………………………………………………………………………….169
آزادي انتقاد…………………………………………………………………………………………………………………169
ماده بيستم…………………………………………………………………………………………………………………….172
ماده بيست و يکم…… …………………………………………………………………………………………………….173
حق تعيين سرنوشت…………………………………………………………………………………………………….173
ماده بيست ودوم……………………………………………………………………………………………………………175
حق امنيت…………………………………………………………………………………………………………………..175
ماده بيست و سوم…………………………………………………………………………………………………………176
حق كار………………………………………………………………………………………………………………………176
ماده بيست و چهارم……………………………………………………………………………………………………….178
حق تفريح…………………………………………………………………………………………………………………..178
ماده بيست و پنجم…………………………………………………………………………………………………………178
حق تأمين اجتماعي……………………………………………………………………………………………………..179
ماده بيست و ششم………………………………………………………………………………………………………….182
حق تعليم وتربيت………………………………………………………………………………………………………..182
ماده بيست و هفتم…………………………………………………………………………………………………………..183
ماده بيست و هشتم………………………………………………………………………………………………………….183
حق داشتن نظام سياسي………………………………………………………………………………………………..183
ماده بيست و نهم……………………………………………………………………………………………………………184
تعهد و مسئوليت متقابل………………………………………………………………………………………………..184
ماده سي‏ام…………………………………………………………………………………………………………………….186
گفتار چهارم: نتيجه‌گيري
نتيجه‌گيري………………………………………………………………………………………………………………………188
پي‌نوشت قرآن و نهج‌البلاغه……………………………………………………………………………………………….199
کتابنامه …………………………………………………………………………………………………………………………..215

چکيده
امروزه يكي از موضوعات مهم مورد توجه در عرصه بين‌الملل، مقوله حقوق‌بشر است كه حساسيت بسياري نسبت به رعايت آن وجود دارد. در بسياري از كشورها، نهادها و كميته‌هايي براي پيگيري اين موضوع در نظر گرفته شده است. حقوق‌بشر يكي از مفاهيم كليدي حقوق بين‌الملل است. از جمله باورهاي جهان‌شمول اين است كه انسان داراي حقوقي است که دانستن و رعايت و اجراي آنها مي‌تواند زندگي موفق و سعادت‌آميزي براي او داشته باشد، حقوق‌بشردر سطوح ملي و بين‌المللي، متوجه حمايت از افراد بشر در مقابل رنج‌ها و مشقات ساخته دست انسان‌ها و موانع قابل اجتنابي است كه از طريق اعمال محروميت، بهره‌كشي، اختناق، ‌آزار و اذيت و كليه اشكال سوء رفتار توسط گروه‌هاي سازمان‌يافته و قدرتمندي از انسان‌ها بوجود ‌آمده‌است. در جهان اسلام نيز از ابتداي ظهور اسلام، مسلمان‌ها دغدغه حقوق‌بشر را داشته‌اند هر چند بيان اين مقوله در قالب مقولاتي ديگر همچون حق‌الناس بيان شده است. در اسلام، بشر هم موضوع حق و هم موضوع تكليف قرار مي‌گيرد و تازه همان تكليف هم در بخشي كه مرتبط با حق الناس- در برابر حق الله است- مستلزم رعايت حقوق ديگران است، به اين معنا كه تكليف يك نفر، براي نفر دوم ايجاد حق مي‌كند و در واقع با بسط دامنه حق‌الناس در انديشه اسلامي ما مي‌توانيم به مقوله حقوق‌بشر برسيم. كرامت انسان در اسلام بسيار مهم است در طول چهارده قرن گذشته فقهاي اسلامي هر كدام به نوعي راجع به حقوق‌بشر بطور مستقيم يا غيرمستقيم بحث‌هايي را مطرح كرده‌اند، كتاب‌ها و مقالاتي را به نگارش در آورده‌اند، اما از آنجا كه مهم‌ترين اسناد ديني در اسلام بويژه از نظر مذهب شيعه قرآن و نهج‌البلاغه است آنچه كه در اين پژوهش براي ما حائز اهميت است، اين است كه ببينيم چه تفاوت‌هاي بنيادي و معرفت‌شناختي بين ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي اسلامي به مسئله حقوق‌بشر وجود دارد؟ به همين جهت اسناد رسمي حقوق‌بشر در دنياي غرب مثل اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه انقلاب كبير‌فرانسه را به عنوان اسناد غربي در حقوق‌بشر با مباني ديني بويژه آيات قرآن و نهج‌البلاغه مقايسه مي‌كنيم.
کليدواژه: حقوق بشرغربي، حقوق‌بشر اسلامي، حقوق‌بشر در قرآن، حقوق‌بشردر نهج‌البلاغه

گفتار اول
كليات پژوهش

فصل اول
كليات

طرح پژوهش

امروزه يكي از موضوعات مهم مورد توجه در عرصه بين‌الملل، مقوله حقوق‌بشر است كه حساسيت بسياري نسبت به رعايت آن وجود دارد. در بسياري از كشورها، نهادها و كميته‌هايي براي پيگيري اين موضوع در نظر گرفته شده است. حقوق‌بشر يكي از مفاهيم كليدي حقوق بين‌الملل است. سالهاست كه مجادلات سياسي و رسانه‌اي فراواني ميان كشورهاي غربي و اسلامي بر سر حقوق‌بشر در جريان است. هر يك از آنها يكديگر را به نقض حقوق‌بشر متهم مي‌كنند. اين امر نشان دهنده اهميت مقوله حقوق‌بشر است، به خصوص كه كشورهاي بزرگي مانند آمريكا و كشورهاي غربي همواره از حربه حقوق‌بشر برعليه كشورهاي ديگر از ‌جمله كشورهاي جهان سوم استفاده مي‌كنند.
از آنجائي كه دين اسلام بعنوان يكي از اديان آسماني كه به مسئله انسان و حقوق انسان بهاي زيادي مي‌دهد و با توجه به اينكه كشورها و ملت‌هاي اسلامي، مسئله حقوق‌بشر را بعنوان يكي از دغدغه‌هاي مهم خودشان مطرح مي‌كنند و متقابلاً دنياي غرب را به نقض حقوق‌بشر متهم مي‌كنند، سؤالي كه اينجا مطرح مي‌شود اين است كه در واقع چه نسبتي بين ديدگاه‌هاي اسلامي نسبت به مسئله حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر وجود دارد؟
نگاهي به سير تحول مفهوم حقوق‌بشر نشان مي‌دهد كه از‌ ديرباز متفكران و انديشمندان شرق و غرب به اين مقوله انديشيده و آثاري را در اين زمينه خلق كرده‌اند. نخستين گروهي كه به صورت جدي مسئله حقوق‌بشر و حقوق طبيعي انسان را مطرح كردند رواقيون بودند. آنها آدميان را اعضاي جامعه يگاني جهاني و همسان و برابر با يكديگر مي‌شناختند و نيز معتقد بودند كه همه انواع بشر بطور مساوي مي‌توانند كمال يابند و در بين آنها هيچ‌گونه امتياز فطري وجود ندارد، اما تنها فرزانگان اين حقيقت را مي‌فهمند و مي‌دانند و هم ايشانند كه خود را شهروندان جهان مي‌دانند. شهر ايشان به بخشي از جهان محدود نمي‌شود، بلكه خود جهان است، شهري است كه در آن حق و حقيقت حكومت جهاني دارد. همه مردمان از هر طبقه و مليت به اين ميهن بزرگ تعلق دارند و به اين اعتبار كه داراي خردند و در فضيلت همه با هم برابرند (سيمبر،1383: 2).
بعدها ديدگاه‌هاي حقوق طبيعي رواقيون به امپراتوري رم منتقل شد و در ميان فلاسفه و متفكران آن ديار نيز طرفداران زيادي پيدا كرد. بطوري‌‌ كه، سيسرون در كتاب معروف خود در باب جمهوريت مي‌نويسد:
“قانون واقعي، مبتني بر عقل سليم ، موافق با طبيعت، ناقد درهمه جا، ثابت و جاويدان وجود دارد كه بايد بر فرامين آن گردن نهاد. اين قانون منبعث از نهاد الهي است لذا نمي‌توان پيشنهاد لغو آن را داد. مجاز به انحراف از آن نيستيم… در رم و آتن يكي است و از امروز به فردا تغيير نمي‌كند… هر كس از آن اطاعت نكند، از خويشتن خويش گريخته و فطرت انساني را ناديده گرفته است” (سيمبر،1383: 4).
بعدها كه آيين مسيحيت قوت گرفت، حقوق طبيعي از رونق افتاد و حقوق الهي جانشين انديشه حقوق طبيعي شد. از انديشمندان اين دوره مي‌توان به سنت‌آگوستين، سنت‌آكوئيناس اشاره داشت. سنت‌آگوستين معتقد بود تنها نيروي روحاني است كه مي‌تواند عدالت را برقرار سازد، اين نيرو مستقل و جدا از دولت است. اما در دوره جديد بعد از رنسانس، به تدريج عده‌اي از متفكران و انديشمندان براي مبارزه با استبداد به حربه حقوق طبيعي و حقوق‌بشر متوسل شدند. بنابراين، حقوق طبيعي و حقوق‌بشر ابزاري شد براي انديشمندان قرن شانزدهم به بعد كه بتوانند جلوي دخالت‌هاي بي‌حد و حرص دولت‌ها را در امور خودشان بگيرند. بعدها افرادي مانند هابز، لاك، روسو، مونتسكيو هر كدام به نوعي بر طبيعي بودن حقوق انسان تأكيد داشتند و به دوراني كه دوران اوليه زندگي بشر ناميده مي‌شود اشاره مي‌كنند كه در واقع، انسان‌ها آزاد بودند و دولت و قانوني وجود نداشت و انسان براساس حقوق طبيعي زندگي مي‌كرد تا اينكه دولت‌ها بوجود آمدند. با بوجود آمدن دولت‌ها، مانع بزرگي در مسير برخورداري انسان‌ها از حقوق طبيعي پديد آمد.
بعضي از انديشمندان مانند هابز تأكيد مي‌كردند در زندگي انسان‌ها، امنيت اولويت دارد و تنها دولت برآمده از قرارداداجتماعي است كه مي‌تواند جلوي هرج ‌و مرج و تعدي را بگيرد. طبق اين قرارداد هركس سهم حاكميت خود را به فرمانروا مي‌بخشيد و از استقلال خود كه مولود طبيعت است چشم مي‌پوشد تا فرامانروا نظم و قاعده‌اي را در رابطه بين افراد جامعه وضع و اجرا كند. اما در اين بين فلاسفه بشردوستي مانند جان لاك نهايت سعي خود را در تبيين حقوق طبيعي بكار بردند. لاك معتقد بود كه دولت بايد در چهارچوب حقوق طبيعي عمل كند، چرا كه طبيعت به انسان حقوقي داده است كه به هيچ عنوان قابل سلب شدن نيست، مانند حق حيات، حق آزادي و … .
بعدها انديشه حقوق طبيعي در نزد متفكراني مانند كانت وارد مرحله جديدي شد. در واقع، فلسفه حقوق‌بشر تأثير پذيرفته از تعاليم كانت است آنجا كه وي بر خودمختاري انسان‌ها تأكيد فراوان دارد و مي‌گويد انسان قابليت گزينش و تصميم‌گيري عقلاني را دارد و ديگر جانوران چنان نيستند. پس انسان مستحق فضيلت، شرف و كرامت است كه او را از ديگر موجودات ممتاز مي‌گرداند، امتياز انسان با انسانيت اوست (موحد،1382: 6).
به اين ترتيب بود كه حقوق‌بشر در دوره جديد با پيدايش مكتبي با عنوان مكتب “ليبراليسم” به‌عنوان يكي از مسائل مهم بشري در دنياي غرب تبديل شد. حربه حقوق طبيعي و حقوق‌بشر بود كه مردم توانستند در دنياي غرب نظام‌هاي استبدادي را واژگون كنند. بنابراين تلاش براي رسيدن به حقوق‌بشر در دنياي غرب يك تلاش طولاني مدت بود. تجلي عيني انديشه‌هايي كه در بالا بيان شد، اعلاميه‌هاي حقوق‌بشر در كشورهاي مختلف است. اين اعلاميه‌ها در پي آن بودند كه قدرت حاكمان را در حيطه حقوق افراد متوقف كنند و حرمت قلمرو حقوق فردي و آزادي‌هاي عمومي در جهت سعادت انسان‌ها را تضمين كنند. مهمترين اين اعلاميه‌ها بدين قرار است:
1-منشوركبير 1215 و اعلاميه درخواست حقوق 1689 در انگلستان
2-اعلاميه حقوق دولت ويرجينيا در 1776 و اعلاميه استقلال ايالات متحده امريكا در 1776
3-اعلاميه حقوق‌بشر و شهروند انقلاب كبير فرانسه در 1789
4-سرانجام در تاريخ 10 دسامبر سال 1948 اعلاميه جهاني حقوق‌بشر به تصويب سازمان ملل رسيد و اين روز بعنوان روز حقوق‌بشر درجهان نامگذاري شد (هاشمي، 1384: 92).
بنابراين از دير باز مسئله حقوق‌بشر يكي از مسائل بسيار مهم در دنياي غرب بوده است.
در جهان اسلام نيز از ابتداي ظهور اسلام، مسلمان‌ها دغدغه حقوق‌بشر را داشته‌اند هر چند بيان اين مقوله در قالب مقولاتي ديگر همچون حق‌الناس بيان شده است. در اسلام، بشر هم موضوع حق و هم موضوع تكليف قرار مي‌گيرد و تازه همان تكليف هم در بخشي كه مرتبط با حق الناس- در برابر حق الله است- مستلزم رعايت حقوق ديگران است، به اين معنا كه تكليف يك نفر، براي نفر دوم ايجاد حق مي‌كند و در واقع با بسط دامنه حق‌الناس در انديشه اسلامي ما مي‌توانيم به مقوله حقوق‌بشر برسيم.
كرامت انسان در اسلام بسيار مهم است در طول چهارده قرن گذشته فقهاي اسلامي هر كدام به نوعي راجع به حقوق‌بشر بطور مستقيم يا غيرمستقيم بحث‌هايي را مطرح كرده‌اند، كتاب‌ها و مقالاتي را به نگارش در آورده‌اند، اما از آنجا كه مهم‌ترين اسناد ديني در اسلام بويژه از نظر مذهب شيعه قرآن و نهج‌البلاغه است آنچه كه در اين پژوهش براي ما حائز اهميت است، اين است كه ببينيم چه تفاوت‌هاي بنيادي و معرفت‌شناختي بين ديدگاه‌هاي غربي نسبت به حقوق‌بشر با ديدگاه‌هاي اسلامي به مسئله حقوق‌بشر وجود دارد؟ به همين جهت اسناد رسمي حقوق‌بشر در دنياي غرب مثل اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه انقلاب كبير‌فرانسه را به عنوان اسناد غربي در حقوق‌بشر با مباني ديني بويژه آيات قرآن و نهج‌البلاغه مقايسه مي‌كنيم.

سؤال اصلي
سوال اصلي اين پژوهش عبارت است از اينكه بين بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه چه نسبتي وجود دارد؟

سؤالات فرعي
براي تبيين بهتر موضوع پژوهش سؤال اصلي را مي‌توان به سؤالات فرعي زير تجزيه نمود:
1-ديدگاه اسلام نسبت به حقوق‌بشر چيست؟
2-آياتي كه در قرآن درباره حقوق‌بشر آمده كدام است؟
3-چه مباحثي در نهج البلاغه از حقوق‌بشر مطرح شده است؟
4-مباني معرفت شناختي حقوق‌بشر از نگاه غربي كدام است؟
5-مباني معرفت شناختي حقوق‌بشر از نگاه اسلامي كدام است؟

فرضيه
با توجه به اينكه تحقيق جنبه توصيفي دارد نياز به ارائه فرضيه نمي‌باشد.

تعريف عملياتي:
حقوق بشر:
1- کانت اين گونه تعريف مي‌کند:
حقوق مجموعه شرايطي است که درنتيجه آن اختيار هرکس با اختيار ديگران جمع مي‌شود (قرباني، 1384: 14).
2- حقوق بشر در سطوح ملي و بين‌المللي، متوجه حمايت از افراد بشر در مقابل رنجها و مشقات ساخته دست انسان‌ها و موانع قابل اجتنابي است كه از طريق اعمال محروميت، بهره‌كشي، اختناق، ‌آزار و اذيت كليه اشكال سوء رفتار توسط گروه‌هاي سازمان يافته و قدرتمندي از انسان‌ها بوجود ‌آمده‌ است (آقايي، 1376: 3).
حق الناس:
حق‌الناس يک اصطلاح فقهي خاص در ابواب قضا، شهادت و حدود است. در لغت به معناي “حق مردم” مي‌باشد و در کنار حق‌الله، اساس حقوق اسلامي را تشکيل مي‌دهد. حق الناس حقوقي است که افراد در مقابل ساير افراد جامعه برگردن دارند. مانند بازگرداندن قرض، عذرخواهي و جلب رضايت در قبال اشتباهات و زيانهايي که به آنها رسانده و همچنين حسن‌ظن به ايشان (كديور،1387: 75).
حق الله:
حق‌الله، حق اضافه به جاعل است. حق‌الناس نيز مانند حق‌الله، توسط خداوند جعل شده و فقط امر آن به مردم سپرده شده ‌است. بر مبناي اعتقادات اسلام حق‌الناس از حق‌الله مهم‌تر است. و پاسخ دادن حق‌الناس در روز قيامت دقيق‌تر از پاسخ دادن به حق‌الله ‌است. چرا که خداوند حق خود را مي‌بخشد ولي حق مردم را بايد صاحبان آن (مردم) ببخشند (كديور، 1387: 77).

هدف پژوهش:
با توجه به اين مطلب كه هدف پژوهش رفع خلأ و كاستيهاي موجود در آثار قبلي است در اين پژوهش سعي مي‌شود تا با مطالعه قرآن و نهج‌البلاغه و متن اعلاميه جهاني حقوق‌بشر به تطبيق اين دو بپردازم و نقاط اشتراك و افتراق آن را در اين پژوهش بيان كنم.

حدود و نقطه تمركز پژوهش:
پژوهش حاضر از نظر موضوعي مباني نظري اعلاميه جهاني حقوق‌بشر و مصاديق آن در قرآن و نهج‌البلاغه، و از نظر زماني از يونان باستان تاكنون مي‌باشد.

روش گردآوري اطلاعات:
در اين پژوهش با توجه به ماهيت موضوع، از روش کتابخانه‌اي براي جمع آوري اطلاعات استفاده مي‌شود، و طي آن با استفاده از منابع مکتوب مانند کتب، مجلات علمي، پايان نامه‌ها، گزارشات و شبکه جهاني اينترنت، و … نسبت به گردآوري اطلاعات اقدام خواهد شد.

پيشينه موضوع پژوهش:
در زمينه حقوق‌بشر غربي و ديدگاه اسلام نسبت به حقوق‌بشر كتاب و مقالات زيادي نوشته شده كه برخي از آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرد:
دكتر سيد محمد قاري سيد فاطمي در كتابش “حقوق‌بشر در جهان معاصر” مقوله حقوق‌بشر را در سه دفتر كلي بررسي كرده است. دفتر اول به مباحث نظري حقوق‌بشر مي‌پردازد. دفتر دوم نظام هنجاري حقوق‌بشر بين‌المللي را مورد بررسي قرار داده و دفتر سوم رابطه اسلام و حقوق‌بشر معاصر و نيز چالش‌ها و عكس‌العمل‌هاي پيش روي آن را مورد بحث قرار داده است. اگر چه در مباحث اين كتاب اشاراتي در مورد مباحث نظري حقوق‌بشر، نظام هنجاري و رابطه اسلام و حقوق‌بشر شده اما از بررسي تطبيقي بنيادهاي نظري حقوق‌بشر و رابطه آن به قرآن و نهج‌البلاغه سخن به ميان نيامده است.
امير ساعدوكيل در كتاب “حقوق‌بشر، صلح و امنيت بين‌المللي” در اين مجموعه تلاش دارد تا با بازشكافي عناصر اصلي “حقوق‌بشر” و “صلح و امنيت بين‌المللي” ارتباط بين آن دو را از رهگذر بررسي تاريخي دريابد وضمن اذعان به گوناگوني نظرات پيرامون حقوق‌بشر و حفظ صلح و امنيت بين‌المللي سعي مي‌نمايد از پيوند آن دو و تأثير يكي بر ديگري پرده بردارد. وي با بيان نظريه “صلح به مثابه يك ارزش” و “امنيت به مثابه يك سيستم” درصدد يافتن ارتباط آن دو با حقوق‌بشر است و در اين راستا به تئوري‌هاي مختلف از جمله “تئوري امنيت انساني” شامل امنيت سياسي، امنيت اقتصادي و اجتماعي، امنيت فرهنگي و امنيت زيست محيطي استناد مي‌جويد. در اين كتاب مؤلف با اينكه مبحث حقوق‌بشر را مورد بررسي قرار داده و ليكن در هيج جاي كتاب به بررسي تطبيقي حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه نپرداخته است.
كتاب “مباني حقوق‌بشر” به قلم مايكل فريدن ترجمه فريدون مجلسي متني تخصصي و كارشناسانه در مورد حقوق فردي و گروهي است كه برجسته‌ترين وجه آن در حقوق‌بشر متجلي مي‌شود. در اين كتاب به مفهوم حقوق، پيدايش حقوق در تفكر سياسي، ارزيابي حقوق طبيعي به عنوان الگو سرمشق حقوق‌بشر در عمل پرداخته شده است. بنابراين مي‌توان از اين كتاب در زمينه مباني حقوق‌بشر ياري جست، ولي در اين كتاب هيچ بحثي در مورد رابطه بنيادهاي نظري حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه به ميان نيامده است.
كتاب “حقوق‌بشر” به تدوين الهام شوشتري‌زاده، كه در آن به رويدادهاي و تحولات مربوط به حقوق‌بشر، معاهدات حقوق‌بشري، تحولات مربوط به نهادهاي منطقه‌اي و همچنين تحولات مربوط به حقوق‌بشر در آمريكا، اروپا، فلسطين، ايران و ساير كشورها پرداخته شده است. در اين پژوهش مي‌توان از مباحث پرداخته شده در اين كتاب سود جست ولي از آنجا كه به رابطه تطبيقي حقوق‌بشر با قرآن و نهج‌البلاغه نپرداخته، براي ياري رساندن به اين پژوهش كامل نمي‌باشد.
محمدرضا گلشن‌پژوه در كتاب “حقوق‌بشر در جهان: روندها، موردها و واكنش ها” به دو فرآيند تاريخي‌ و حقوقي در جهان‌شمولي حقوق‌بشر پرداخته. همچنين بررسي چالش‌هاي ديدگاه‌هاي جهانشمول و نسبت‌‌گرا ميان نسل‌هاي مختلف حقوق‌بشري، ارزيابي نگاه‌هاي متفاوت به اهميت حقوق سياسي و مدني نسبت به حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و در نهايت بررسي مقاصد توسعه يافته در حمايت از حقوق‌بشر در اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته است و نيز تلاش شده تا نوعي نگاه كاربردي به معاهدات مهم حقوق‌بشري، نهادهاي مختلف و همچنين رويه‌هاي موجود در اين نهاده انداخته شود اما هيچ بررسي تطبيقي دربار? بنيادهاي نظري حقوق‌بشر در قرآن و نهج‌البلاغه صورت نگرفته است.

سازماندهي پژوهش
در پژوهش حاضر تلاش شده تا با استفاده از روش توصيفي- تحليلي و جمع‌آوري داده‌ها به صورت کتابخانه‌اي، به بررسي و سنجش بنيادهاي نظري و مواد اعلاميه جهاني حقوق‌بشر با مباني و آموزه‌هاي قرآن و نهج‌البلاغه پرداخته شود که شامل چهار گفتار به شرح ذيل مي‌باشد.
در گفتار اول مفاهيم و مباحث نظري بحث خواهد شد. در گفتار دوم كه به سه فصل تقسيم يافته است خاستگاه حقوق‌بشر غربي مورد بررسي واقع خواهد شد كه در فصل اول اين گفتار خاستگاه حقوق‌بشر قبل از رنسانس و در فصل دوم خاستگاه حقوق‌بشر بعد از رنسانس و در فصل سوم حقوق بشر در اسناد و مدارک غربي بحث شده است. و اما در گفتار سوم اين پژوهش كه شامل سه فصل است خاستگاه حقوق بشر اسلامي مورد بررسي واقع شده كه در فصل اول حقوق بشر در رويکرد سنتي و در فصل دوم حقوق‌بشر در رويکرد مدرن و در فصل سوم حقوق بشر در قرآن، سنت نبوي و نهج‌البلاغه مورد بحث واقع شده است. و در نهايت گفتار چهارم به بررسي و تطبيق يافته‌ها و نتيجه‌گيري اختصاص يافته است.

فصل دوم
مباحث نظري

1- تعريف حقوق‌بشر

تاكنون تعريفي واحد از حقوق‌بشر1 ارائه نشده است، اما اين نكته نبايد ما را به بيراه بكشاند و اين توهم را پديد آورد كه درباره حقوق انساني اتفاق نظري وجود ندارد. در مورد پاره‌اي از اين حقوق، اختلافي نيست. به ‌عنوان مثال، همگي بر اين اعتقادند كه انسان حق حيات دارد و كسي بدون مجوز قانوني حق كشتن كسي را ندارد. اما تعداد حقوقي كه در آن اختلافي نيست، اندك است. به هر حال هر چند در تعريف حقوق‌بشر ميان كشورهاي جهان اختلاف نظر وجود دارد، اما در اين كه انسان، بطور فطري و طبيعي داراي حقوقي است كه بايد محترم شمرده شود، اختلافي وجود ندارد (عبادي، 1383: 17).
مع‌الوصف حقوق‌بشر را مي‌توان در ساده‌ترين، كوتاه‌ترين و شايد هم دقيق‌ترين عبارت چنين تعريف كرد: “مجموعة حقوقي كه هر فردي به صرف انسان بودن دارد” .(Donnely, 1999: 608-632)
بنابراين، حقوق‌بشر آن حقوقي است كه افراد صرفاً به دليل انسان بودن استحقاق برخورداري از آن را دارند و از آنجا كه انسان بودن در كل جهان مفهومي واحد است يا حداقل بايد باشد، حقوق انساني افراد برابر است و هيچ‌گونه تبعيضي براساس نژاد، قوميت، رنگ، زبان جنسيت و مذهب كه اين تساوي حقوق را خدشه‌دار نمايد، جايز نبوده و حقوق‌بشر غيرقابل سلب و همچنين غيرقابل انتقال است. زيرا ذاتي و لازمه انسان بودن انسان است و از اين‌رو به هيچ‌وجه قابل اسقاط، سلب و واگذاري نيست.
با توجه به ويژگي حقوق‌بشر، يعني مجموعه حقوقي كه از انسانيت انسان نشأت مي‌گيرد، طبعاً به عنوان حقوق‌طبيعي هيچ قانون داخلي و هيچ معاهده بين‌المللي نمي‌تواند موجد آن بوده باشد، بلكه معاهدات و قوانين صرفاً اقدام به شناسايي و اذعان به وجود اين حقوق كرده‌اند. به اين ترتيب، نمي‌توان با توسل به خروج از معاهدات حقوق‌بشري اين حقوق را از افراد جامعه يا برخي از آنان سلب كرد، زيرا آن معاهده يا معاهدات موجد حقوق انساني نبوده‌اند (شايگان و ديگران، 1382: 151).
تعاريف گوناگون ديگري از طرف دانشمندان، اشخاص و افراد ارائه گرديده كه در ذيل به چند تعريف اشاره مي‌كنيم:
1-حقوق‌بشر، حقوق بنيادين و انتقال‌ناپذيري هستند كه براي حيات نوع بشر اساسي تلقي مي‌شود (ربكاوالاس، 1382: 255).
2- آزادي‌هاي عمومي يا حقوق و آزادي‌هاي فردي به مجموعه حقوق و امتيازاتي گفته مي‌شود كه جامعه آن را براي رشد و اعتلاي فرد لازم و ضروري شمرده، تضمين كند (طباطبائي موتمني، 1380: 196).
3- حقوق‌بشر به معناي امتيازاتي كلي است كه هر فرد انساني طبعا داراي آن است (فلسفي، بي‌تا: 95).
با نتيجه‌گيري از تعاريف فوق مي‌توان بطور عام حقوق‌بشر را چنين تعريف كرد:
حقوق‌بشر مجموعه‌اي از حقوق و آزادي‌هاي است كه اساس زندگي بشر را در حوزه حيات شخصي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي تشكيل داده، از شخصيت فرد غيرقابل انفصال بوده، به هر فرد، به خاطر انسان بودن و عضويتش در جامعه تعلق مي‌گيرد كه با سلب يا فقدان آن نمي‌توان به حيث يك انسان زيست.

2-خاستگاه‌هاي نوين حقوق بشر

الف – دين
الهيات مبنايي براي نظرية حقوق‌بشر ارائه مي‏دهد که از قانوني برتر از قانون دولت نشأت مي‏گيرد و سرچشمه آن خداوند متعال است. در توضيح مبنا بودن دين براي نظريه حقوق‌بشر مي‏توان گفت در همه اديان، انسان موجودي ارزشمند، با کرامت و به عبارتي مقدس نگريسته شده است. در عهد عتيق آمده است که آدم در “صورت الهي” آفريده شده است و اين يعني موجودات انساني مُهري الهي بر پيشاني دارند که ارزش والائي به آنها مي‏بخشد. قرآن هم در اين زمينه مي‏گويد: “و به راستي که ما به فرزندان آدم، کرامت بخشيديم” در بهاگاوارگيتا هم آمده است: “هر آن که پروردگار خويش را در اندرون هر مخلوقي مي‏بيند که بدون مرگ و زوال در ميان دنياي فاني زندگي مي‏کند: هموست که به حقيقت مي‏بيند .(Shestack, 1998: 205) از ديدگاه اديان، همه انسان‌ها در اين که آفريده خداوند هستند شريک‌اند و به عبارتي خلقت الهي به وجود بشريتي مشترک مي‏انجامد. اشتراک در خلقت و آفرينش، به جهاني بودن برخي حقوق که از منبعي ملکوتي سرچشمه مي‏گيرد منتهي مي‏شود. اين حقوق نمي‏تواند با قدرتي زوال‏پذير و اقتداري دنيوي، از انسان سلب شود. اين مفهوم در سنت يهودي، مسيحي و نيز در اسلام و ساير ادياني که مبناي الهي دارند يافت مي‏شود .(Shestack, 1998: 205)

در مورد مبناي ديني نظريه حقوق‌بشر با واقعيت‌هايي روبه‌رو هستيم:
1- مردم جهان از لحاظ عقايد ديني يکپارچه نيستند و دين واحدي بر آنان حکومت نمي‏کند، از اين گذشته همه مردم جهان، در زمره معتقدان اديان نيستند. بنابراين نظريه ديني حقوق‌بشر در بهترين حالت آن که عصاره تمام اديان روي زمين باشد، از جهان‌شمولي کامل برخوردار نخواهد بود.
2- هر ديني مشتمل است بر متوني مقدس که تفسير و توضيح آنها موجب بروز اختلاف نظرهايي ميان پيروان آنها مي‏شود. بنابراين دستيابي به تفسيري همگاني کار آساني نيست. البته مي‏توان ادعا نمود که در اصول اساسي حقوق انساني، اشتراک نظر حاصل است ولي اين اصول اساسي در ارائه مجموعه‏اي کامل و نظام‌وار از حقوق‌بشر که روز به ‌روز بر گستردگي و پيچيدگي آن افزوده مي‏شود، راهگشايي چنداني ندارد. از اين هم که بگذريم، در مورد بعضي از همين اصول اساسي هم ترديدهايي از نظر اجرا و رويه معتقدان به اديان وجود دارد. بطور مثال اصل برابري که نتيجه ضروري و اوليه خلقت مشترک انسان توسط خداوند است -که پايه اساسي اديان الهي را تشکيل مي‏دهد- با تمايزاتي که در جوامع ديني ميان مؤمنان و کافران، زنان و مردان، برقرار بوده و هست و محدوديت‌هائي که در مورد بردگان به اجرا در مي‏آمده است، تضعيف مي‏گردد.
يادآوري اين مطلب حائز اهميت است که اگر بتوان با کوشش معتقدان به اديان زنده امروز، اصول و حقوقي مشترک، به عنوان مباني ديني حقوق‌بشر عرضه داشت، اين دسته از حقوق از جاذبة فراواني برخوردار خواهد شد و صبغه ديني و الهي خواهد يافت و انسان‌هاي معتقد به اديان، با تکليفي دروني و ديني که ضمانت اجرائي بسيار مهمي است، در رعايت و توسعه آن خواهند کوشيد.
ب – حقوق طبيعي
نظريه حقوق طبيعي قدمتي ديرين دارد و از زمان تمدن يونان نقشي فراگير در قلمرو اخلاق، سياست و حقوق داشته است. امّا ماندگاري و استمرار اين تفکر در دوراني بيش از دو هزار سال به اين معنا نيست که مفهوم آن، يکسان و ايستا بوده است. حقوق طبيعي معاني بسيار متفاوتي داشته و در خدمت اهدافي کاملاً مختلف بوده است. ولي به‌رغم تفاسير و آموزه‏هاي متفاوت، آنچه همواره ثابت مانده اين انديشه بوده است که اصولي اخلاقي و عيني وجود دارد که وابسته به ماهيت و طبيعت آفرينش است که عقل مي‏تواند آنها را کشف کند (Freeman, 1995: 80). به عبارت ديگر در دستگاه خلقت و هستي، حقايقي ازلي و ابدي وجود دارد که خارج از ذهن و اعتبار انساني، واقعيت دارد که حتي اگر ناديده انگاشته شود، بد فهميده شود، در عمل مورد سوء استفاده قرار گيرد و يا کشف نشود، معتبر است. ريشه‏هاي حقوق طبيعي را در ميان تمام اقوام و ملت‌ها مي‏توان جستجو کرد ولي عادت بر اين است که ابتدا به سراغ يونانيان مي‏روند. يوناني‌ها در يافتن مباني فلسفي حقوق، بسياري از مفاهيم بنيادين را پديد آوردند که يکي از آنها حقوق‌ طبيعي است. در دوره کلاسيک يونان، عقيده رايج اين بود که در هر دولت-شهر مجموعه‏اي از قوانين وجود دارد که بنيادين، تغييرناپذير و غالباً نانوشته است که تخطي از آن روا نيست. با افول دولت- شهرها و پيدايش امپراطوري‌ها و پادشاه‌نشين‌هاي وسيع در يونان که با فتوحات اسکندر همراه است، حقوق طبيعي2 به مثابه نظامي جهاني پاي به عرصه مي‏نهد و رواقيون در اين صحنه نقش خاصي ايفا مي‏کنند. پيش از رواقيون “طبيعت” به معناي “ترتيب اشياء” بود ولي نزد آنان معناي “عقل انساني” به خود گرفت. وقتي که انسان مطابق “عقل” زندگي کرد، زندگي “طبيعي” خواهد داشت. آنها بر انديشه‏هاي ارزش فرد، تکليف اخلاقي و برادري جهاني تأکيد مي‏ورزيدند (كاتوزيان، 1365: 27).
انديشه يوناني در اين چهره خود به تفکر رومي منتقل شده و آن را متأثر مي‏سازد. بهترين نماينده اين تفکر، “سيسرون”، خطيب رومي است. تعريف او از حقوق طبيعي (واقعي) به عنوان “عقل درست موافق با طبيعت” نفوذي شگرف داشته است. “سيسرون” اولين انديشمند حقوق طبيعي است که مخالفت با قوانين موضوعه مغاير با حقوق طبيعي را لازم مي‏شمارد. او مي‏گويد “چنانچه قانوني موضوعه، دزدي و زنا را مجاز بداند، چيزي جز قانون دزدان و تبهکاران نخواهد بود”. در دوره قرون وسطي، الهيات کليساي کاتوليک، آهنگ و الگوي هر گونه تفکري را معين مي‏ساخت. در اين دوره توماس آکوئيناس (74-1224) با ترکيب فلسفه ارسطو و عقائد کاتوليک، وجود سلسله مراتبي از قوانين را که نهايتاً از خداوند سرچشمه مي‏گيرد، به اثبات مي‏رساند. انديشه‏هاي “آکوئيناس” از زمان پدران کليسا تا “کانت” حاکميت دارد. در دوره رنسانس و اصلاحات، بر فرد و اراده آزاد و رهايي انسان تأکيد مي‏شود و انديشه‏ها، رنگِ غير‌ديني مي‏گيرد. تحولي که در نظريه حقوق طبيعي پديد مي‏آيد، مستقل دانستن آن از قانون ابدي و الهي است. شخصيت‌هاي محوري در اين دوره عبارتند از: “ويتوريا”، “سوازر” و “گروسيوس”. به عقيده آنان معرفت انسان به اصول عدالت طبيعي کاملاً مستقل از معرفت و شناخت وحي است. در اين ميان “گروسيوس” را به عنوان نقطه شروع غيرديني کردن حقوق طبيعي قلمداد مي‏کنند و اين گفته معروف اوست که: “حقوق طبيعي حتي اگر خدايي هم وجود نمي‏داشت، پايدار بود”. به عقيده گروسيوس، يکي از خصائص طبيعي انسان اين است که گرايش اجتماعي در او وجود دارد و او را به زندگي توأم با صلح و مسالمت و هماهنگي با ديگران سوق مي‏دهد. هر آنچه که با سرشت و فطرت انسان‌ها به عنوان موجوداتي عاقل و اجتماعي مطابقت داشته باشد، درست و عادلانه است و هر چه اين هماهنگي اجتماعي را مختل سازد، باطل و غير عادلانه است. “گروسيوس” قانون طبيعي را “فرمان عقلِ درست” تعريف مي‏کند(Freeman, (1995: 94.
آنچه تا بدينجا درباره حقوق طبيعي گفته شد، ارتباط نزديکي با حقوق‌بشر ندارد بلکه در قرن هفدهم و هجدهم است که نظريه قانون طبيعي به نظريه حقوق طبيعي انسان‌ها منجر مي‏شود. دستاوردهاي علمي و فکري قرن هفدهم و آنچه به عصر روشنگري معروف است، موجب اعتماد و اتکايي فزآينده به عقل بشري گرديد. در حيطه حقوق طبيعي انسان‌ها، نظرياتي پديد آمد که عمدتاً بر محور “قرارداد اجتماعي” بود و توسط دانشمنداني چون “هابز”، “جان لاک”، “ژان ژاک روسو” و ديگران تبيين گرديد. در اين ميان “جان لاک” را شايد بتوان مهمترين نظريه‌پرداز حقوق طبيعي دانست. او به تفصيل به ارائه اين نظريه مي‏پردازد که برخي از حقوق، بطور بديهي و فطري به افراد به عنوان موجوداتي انساني تعلق دارد که مهمترين آن عبارتند از: حق حيات، آزادي، و حق اموال. به عقيده او انسان‌ها پيش از ورود به جامعه مدني (که بدنبال “قرارداد اجتماعي” صورت مي‏گيرد) داراي اين حقوق بوده‏اند و با تشکيل جامعةسياسي فقط حق اجراي اين حقوق و اعمال آنها را به دولت تسليم داشته‏اند و نه خود آن حقوق را. توضيح مختصر نظر “جان لاک” اين است که وي انسان‌ها را در “حالت طبيعي” به تصوير مي‏کشد که در آن مردان و زنان در حالت آزادي بسر مي‏بردند و قادر بودند اعمال و رفتار خود را تعيين کنند. آنها همچنين آنها همچنين در حالت برابري مي زيستند، يعني هيچ کس تابع اراده يا اقتدار ديگري نبود. ولي اين



قیمت: تومان


پاسخ دهید