دانشگاه آزاد اسلامي واحد کرمانشاه
دانشکده تحصيلات تکميلي
پايان نامه جهت دريافت درجه کارشناسي ارشد
رشته زبان و ادبيات عربي (M.A)
عنوان:
سيماي ادبي خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر منصور خاکسار
استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر حسن سوري
نگارنده:
سيد محمد صادق زينلي
مرداد ماه 1392
سپاسگزاري :
به ذره گر نظر لطف بوتراب کند به آسمان رود و کار آفتاب کند
ستايش خدا را سزاست که حمد را بهاي نعمت ها و پناگاه از بلا ها، و وسيله ي رسيدن به بهشت جاويدان و موجب افزايش احسان قرار داد.
بسي شايسته است از استاد فرهيخته و فرزانه جناب آقاي دکتر منصور خاکسار که با کرامتي چون خورشيد ، سرزمين دل را روشني بخشيدند و گلشن سراي علم و دانش را با راهنمايي هاي کار ساز و سازنده بارور ساختند ، تقدير و تشکر نمايم.
و نيز از استاد دانشمندجناب آقاي دکتر حسن سوري که با عنايات دلسوزانه خويش به عنوان استاد مشاور راهگشاي اينجانب بودهاند کمال تشکر و سپاسگزاري را دارم .
و براي مدير گروه ورياست محترم دانشکده جناب آقاي دکتر حميد رضا عبدالمحمدي ، وديگر اساتيد گرانقدر آقايان دکتر باقرزاده ، دكتر نعمتى و دكتر اميري که همواره در طول تحصيل متحمل زحمات بنده بودهاند و از محضرشان کسب دانش نمودهام از درگاه خداوند متعال آرزوي توفيق روز افزون و سربلندي مي نمايم.

تقديم به :
روح پدرم و مادر فداکار و دلسوزم
که بار تمام مشقت هاي مرا به دوش کشيدند
و
همسر مهربان
و
فرزند دلبندم امير حسين
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 1
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 2
فصل اول : کليات تحقيق
1-01 بيان مسأله………………………………………………………………………………………………………………………. 6
1-02 پرسشهاي تحقيق …………………………………………………………………………………………………………… 6
1-03 فرضيه‏هاي تحقيق ………………………………………………………………………………………………………… 7
1-04 اهداف مشخص تحقيق ……………………………………………………………………………………………….. 7
1-05 روش تحقيق………………………………………………………………………………………………………………… . 7
1-06 مرور برادبيات و سابقه ي مربوطه …………………………………………………………………………………… 7
1-07 اهميت و ضرورت انجام تحقيق ……………………………………………………………………………………… 7
فصل دوم :نگاهي گذرا بر تاريخ ادبيات عرب
2-01 نگاهي به زبان عربي ……………………………………………………………………………………………………………..10
2-1-1 عربي کلاسيک …………………………………………………………………………………………………………… 10
2-1-2 عربي امروزي ………………………………………………………………………………………………………….. . 12
2-1-3 تاريخچه زبان عربي ………………………………………………………………………………………………….. . 13
2-1-4 اسباب پيدايش عربي فصيح……………………………………………………………………………………….. . 13
2-02 ادبيات عرب ………………………………………………………………………………………………………………… 14
2-2-1 شمار گويشوران ………………………………………………………………………………………………………… 15
2-2-2 تأثيرمتقابل زبان عربي بر ديگر زبان‌ها…………………………………………………………………………….. 16
2-2-1 علوم زير مجموعه ادبيات عرب …………………………………………………………………………………… 17
فصل سوم : نگاهي به زندگاني امام علي(ع)
3-01 تأملي بر زندگي حضرت ……………………………………………………………………………………………… 21
3-1-1 حيات حضرت …………………………………………………………………………………………………………. 21
3-1-2 القاب علي(ع)…………………………………………………………………………………………………………… 23
3-1-3 از اسلام آوردن تا قبل از هجرت ………………………………………………………………………………… 23
3-1-4 مهاجرت به مدينه …………………………………………………………………………………………………….. 24
3-02 مأموريتهاي مهم ………………………………………………………………………………………………………… 25
3-2-1 جنگ ها …………………………………………………………………………………………………………………. 25
3-2-2 غديرخم ……… ………………………………………………………………………………………………………. 26
3-2-3 جانشيني محمد(ص) ………………………………………………………………………………………………… 26
3-2-4 برگزيدگي به خلافت ………………………………………………………………………………………………… 27
3-03 پيدايش گروه خوارج ………………………………………………………………………………………………….. 30
3-3-1 تجمع گروه خوارج در حرورا …………………………………………………………………………………….. 30
3-3-2 حکميت ………………………………………………………………………………………………………………….. 32
3-3-3 شهادت حضرت………………………………………………………………………………………………………… 33
3-3-4 چگونگي شهادت………………………………………………………………………………………………………. 34
3-04 شخصيت علي(ع)……………………………………………………………………………………………………….. 35
3-4-1 همسران و فرزندان …………………………………………………………………………………………………… 36
3-4-2 آرامگاه…………………………………………………………………………………………………………………….. 37
فصل چهارم : شناختي اجمالي بر نهج البلاغه
4-01 نهج البلاغه ………………………………………………………………………………………………………………… 39
4-1-1 زيبايي نهج البلاغه ……………………………………………………………………………………………………. 40
4-1-2 خصوصيات و اوصاف نهج البلاغه ……………………………………………………………………………… 43
4-02 بلاغت در نهج البلاغه …………………………………………………………………………………………………. 46
4-2-1 اقسام سخن و نثر مسجع……………………………………………………………………………………………. 46
4-2-2 سجع ……………………………………………………………………………………………………………………… 46
4-2-3 ايجاز ……………………………………………………………………………………………………………………… 47
4-2-4 تشبيه ……………………………………………………………………………………………………………………… 47
4-2-5 استعاره …………………………………………………………………………………………………………………… 48
4-2-6 کنايه ………………………………………………………………………………………………………………………. 49
4-2-7 تجاهل العارف …………………………………………………………………………………………………………. 49
4-2-8 التفات …………………………………………………………………………………………………………………….. 49
4-2-9 استغاثه ……………………………………………………………………………………………………………………. 50
4-03 شيوه هاي امير بيان در خلق تصاوير زنده و بديع ……………………………………………………………. 50
4-3-1 تصرف لفظي و معنوي ……………………………………………………………………………………………… 51
فصل پنجم : سيماي ادبي خطبه هاي 219-197 نهج البلاغه
5-01 خطبه 197 ………………………………………………………………………………………………………………… 57
5-1-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 57
5-02 خطبه 198 ………………………………………………………………………………………………………………… 61
5-2-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 61
5-03 خطبه 199 ………………………………………………………………………………………………………………… 82
5-3-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 82
5-04 خطبه 200 ………………………………………………………………………………………………………………… 89
5-4-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 89
5-05 خطبه 201 ………………………………………………………………………………………………………………… 93
5-5-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 93
5-06 خطبه 202 ………………………………………………………………………………………………………………… 97
5-6-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………… 97
5-07 خطبه 203 ……………………………………………………………………………………………………………….. 100
5-7-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………. 100
5-08 خطبه 204 ………………………………………………………………………………………………………………. 103
5-8-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………. 103
5-09 خطبه 205 ………………………………………………………………………………………………………………. 105
5-9-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………. 105
5-010 خطبه 206 ……………………………………………………………………………………………………………. 110
5-10-1 موضوع …………………………………………………………………………………………………………….. 110
5-011 خطبه 207 …………………………………………………………………………………………………………….. 112
5-11-1 موضوع …………………………………………………………………………………………………………….. 112
5-012 خطبه 208 …………………………………………………………………………………………………………….. 113
5-12-1 موضوع …………………………………………………………………………………………………………….. 113
5-013 خطبه 209 …………………………………………………………………………………………………………….. 115
5-13-1 موضوع …………………………………………………………………………………………………………….. 115
5-014 خطبه 210 ……………………………………………………………………………………………………………. 119
5-14-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 119
5-015 خطبه 211 ……………………………………………………………………………………………………………. 126
5-15-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 126
5-016 خطبه 212 ……………………………………………………………………………………………………………. 130
5-16-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 130
5-017 خطبه 213 ……………………………………………………………………………………………………………. 132
5-17-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 132
5-018 خطبه 214 ……………………………………………………………………………………………………………. 135
5-18-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 135
5-019 خطبه 215 ……………………………………………………………………………………………………………..142
5-19-1 موضوع ………………………………………………………………………………………………………………142
5-020 خطبه 216 ……………………………………………………………………………………………………………. 145
5-20-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 145
5-021 خطبه 217 ……………………………………………………………………………………………………………. 158
5-21-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 158
5-022 خطبه 218 ……………………………………………………………………………………………………………. 161
5-22-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 161
5-023 خطبه 219 ……………………………………………………………………………………………………………. 162
5-23-1 موضوع ……………………………………………………………………………………………………………. 162
ملخص البحث ………………………………………………………………………………………………………………….. 164
نتيجه گيري وپيشنهادات………………………………………………………………………………………………………. 168
فهرست منابع و مآخذ ……………………………………………………………………………………………………….. 171
فهرست اعلام ………………………………………………………………………………………………………………….. 175
چکيده به زبان انگليسي ………………………………………………………………………………………………………… ??

چکيده

بررسي سيماي ادبي نهج البلاغه بويژه تصويرسازي موضوعي در آن قابل بررسي است. امام علي (ع)در نهج البلاغه با خلق مناظري بديع و تصاويري خارق العاده و روح پرور ديده هارا خيره کرده است و تشبيهات، كنايات، استعارات و تمثيل‏هايي در آن آفريده است. نهج‏ البلاغه مخزني وسيع از صنايع ادبي است که در بهترين وجه نمود يافته است . آرايه ها وظرافت هاي ادبي وزباني، به گونه‏اي که صورت سخنان آن حضرت را جلوه‏اي خاص بخشيده و صنايع ادبي چونان آبي روان و درخشان در جويبارهايي زيبا جاري و ساري گشته که کام تشنگان معرفت و حکمت و حقيقت را در قالب هايي بس زيبا سيراب مي‏سازد. موضوع تحقيق حاضر تبيين سيماي ادبي نهج البلاغه در خطبه هاي 197 تا 219 است و نتايج حاصله از آن به اين شرح مي باشدازبين صور خيال وصنايع بديعي بيشترين کاربرد مربوط به انواع استعاره،به ويژه استعاره مصرحه يا آشکار،مي باشد،سپس کاربرد فراوان کنايه از نوع ايماء در اين خطبه هاست که زيبائي خاصي به آنها بخشيده است.از ميان آرايه هاي ادبي نيز ،انواع جناس وسجع کاربرد فراواني دارد که باعث گرديده خطبه هاي نهج البلاغه بسيار آهنگين وشيوا گردد.بعد از اين آرايه ها،آرايه هايي مانند:مقابله،تشبيهات حسي ومجازنيز به نسبت کمتري به کاررفته است.کاربرد اين همه صور خيال وصنايع بديعي ممتاز در نهج البلاغه نشان دهنده ي احاطه واشراف کامل حضرت علي (ع)به علم بلاغت (بيان،معاني وبديع) مي باشد.علاوه بر مطالب ياد شده در تحقيق حاضر،در پايان هر خطبه،ترجمه اي از متن،لغات دشوار،به همراه تفسيري از سيماي ادبي وبلاغي هر خطبه آمده است در قسمت شرح،از شروح معروف وبرجسته ي مانند:بحراني ،ابن ابي الحديد،مجلسي و……….کمک گرفته شده است.اين کار مي تواندسرمشقي مناسب براي کساني باشد که خواهان کار بيشتر در زمينه ي سيماي ادبي وبلاغت در نهج البلاغه اند.
کليد واژه : امام علي(ع) ، نهج البلاغه ، خطبه ها ، سيماي ادبي
مقدمه
ادبيات، کليد دلهاست؛ اگر صالحان آن را به‏ کار گيرند، خير و صلاح را به دلها وارد مى‏سازد و اگر به دست تبهکاران افتد، با افکار و هواهاى نفسانى خود، آن را به بيهودگى و لغو مبتلا مى‏سازد و مردم را به انحراف مى‏کشانند. ادبيات، شمشيرى دو لبه است؛ گاه موانع را در مقابل مسير کمال از بين مى‏برد و گاه زخم نيزه‏اى مى‏شود و در نفوس برگزيدگان فرو مى‏رود؛ و اين، مصداق زبان کسانى است که خداوند منزّه و متعال درباره ايشان مى‏فرمايد: “فَإذا ذَهَبَ الخَوف سلقوکم بِألسنةٍ حِدادٍ” (احزاب/19) پس چون ترس و خوف از آنان رخت بربندد با زبانهاى برنده، با شما برخورد مى‏کنند.
?اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحََْدِيثِ كِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِىَ‏َ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يخَْشَوْنَ رَبَّهُمْ‏… ? (زمر‌‌/‌‌23)”خدا بهترين سخن را نازل كرده است. كتابى متشابه و دو تا دو تا، كه از تلاوت آن كسانى را كه از پروردگارشان مى‏ترسند از خوف تن بلرزد… “. آيهي فوق گوياترين آيه در ارتباط با بلاغت قرآن کريم است، كه قرآن کريم را سخنى نيكو و همسان در راستى و درستى معانى و تناسب و استوارى نظم و تأليف معرفى مى‌‌كند.اگر بلاغت را در زبان عرب به تمامى مديون قرآن کريم بدانيم و بزرگترين عامل در شكل‏گيرى علمى تا بدين حد گسترده را نزول وحى به حساب آوريم سخنى به گزاف نگفته‏ايم و به جرات مى‏توان گفت، اگر قرآن کريم نازل نمى‏شد چه بسا كه علوم بلاغت و صرف و نحو و بسيارى ديگر از معارف درميان ا عراب شكل نمى‏گرفت، شكى نداريم كه قرآن کريم در زمينه زيبايى و آرايش سخن هنرنمايى كرده است. در حدى كه با هيچ سخن زيبا و فصيحى قابل مقايسه و رقابت نيست. هرگاه بحث از فصاحت و سخنوري مي شود نا خود آگاه نام نهج البلاغه بر اذهان تداعي مي شود آري نهج البلاغه پس از قرآن کريم جامع ترين منبع فکري اسلامي به خصوص تشيع به شمار مي آيد و طي قرنهاي متمادي خاستگاه انديشه هاي والا از جهت معنا و سخنان بليغ از جهت لفظ براي ملل عرب و عجم بوده است.
بسياري از شارحان نهج البلاغه به تعدادي از استعاره ها، تشبيهات، کنايات و… به سبک سنتي اشاره کردهاند. اما از آنجا که تحقيق بر تصويرهاي هنري نهج البلاغه براي آنان هدف نبوده کتابي مستقل پيرامون چگونگي علم بيان وبديع در اين رابطه نگاشته نشده است. تا نياز پژوهشگران اين عصر را برآورده سازد. لذا ضرورت ايجاب نمود که محقق بخشي از سيماي ادبي اين کتاب را مورد بررسي قرار دهد تا گوشه اي از زيباييهاي ادبي آن نمايان گردد. از آنجا که شواهد موثق بيانگر آن است که هيچ اثر مستقلي در موضوع سيماي ادبي نهج البلاغه نگاشته نشده است از اين رو در اين نوشتار، تلاش شده است به جلوه‌هايي از هنر خارق‌العاده نهج البلاغه در صحنه پردازي و تجسم بخشيدن مفاهيم تصاويري پويا و زنده اشاره شود و نمونه‌هايي از تابلوها و چشم‌اندازهاي زيبا و محسوس آن در پيش‌روي مشتاقان و شيفتگان اين شاهکار ادبي مسلمانان قرار گيرد.
در واقع هرآيه ي قرآن کريم يا کلامي از نهج البلاغه يک تصوير کلي (ساختار کلي) و يا يک تابلوي هنري کلامي را در برابر ديدگان مخاطب ترسيم مي نمايد. مضامين نهج‏البلاغه در حدود 1400 سال قبل بيان شده و سپس در حدود هزار سال پيش توسط سيدشريف رضى رحم?‏الله جمع‏آورى گرديده است تا از فراموشى و غبار ايام رهايى يابد. همه ي ما مى دانيم که حضرت على(ع) در زمانى مى زيسته‏اند که جامعه عرب به تازگى از خصايص جاهلى رها شده بود. سخن گفتن با اين مردم نمى تواند چندان خالى از دشوارى باشد. اما واضح است که کلام اميرالمؤمنين تنها براى شنونده ي همزمان او نيست، اين سخنان مى توانند قابليت تسرى در امتداد زمان پيدا کنند. اينک در اوان قرن پانزدهم هجرى قمري ما اين سخنان را پيش روى خود داريم. دلايل فراوان عقلى و کلامى ما را وا مى دارند که اين بيانات را فرا راه خود قرار دهيم و از آنها راهنمايى بجوئيم. قابل ذکر آنکه بخش زيادى از اين کتاب حاوى ظرفيت‏ها و قابليت‏هاى اجتماعى اند و مى توانند در حيات جمعى مورد استفاده واقع شوند.
اگر ما بخواهيم به اسلام توجه کنيم و قرآن را بفهميم ناچار از مراجعه به کلام اميرالمؤمنين(ع) هستيم، خواه شيعه باشيم يا سنى، چون نهج البلاغه به همه مسلمانان تعلق دارد. بلکه بهترين تفسير که قادر به احياء قرائن و شواهد و معناى متن قرآن است، نهج‏ البلاغه مى باشد. از اين حيث نهج ‏البلاغه داراى اهميت درجه اول در بين تمامى کتاب‏هايى است که مى توان مورد مراجعه قرار داد و به قولي نهج البلاغه اخو القرآن(برادر قرآن) است. مباحث ذکر شده فوق انگيزه رساله حاضر را فراهم آورد که نگارنده تصاويري از خطبه هاي بکار رفته در نهج البلاغه را که در معناي مجازي به کار رفته بود شناسايي کرده و آن را در پنج فصل ارائه نمايد:
در فصل اول به بررسي کلّيات تحقيق پرداخته شده است، کلّياتي پيرامون بيان مساله، اهداف تحقيق، فرضيات و سوالات تحقيق، روش تحقيق، پيشينه تحقيق و کاربرد نتايج تحقيق بيان شده است. درفصل دوم تاريخ ادبيات عرب ذکر شده، سپس به جغرافياي زبان عربي و چگونگي پيدايش عرب فصيح و معرفي اجمالي علم ادب و علوم زير مجموعه ادبيات عرب و… همراه با توضيحاتي مختصر آمده است. در فصل سوم به زندگي نامه حضرت علي(ع) پرداخته شده و سپس به طور اختصار نکاتي در مورد او آمده است. در فصل چهارم به نهجالبلاغه همراه با توضيحاتي در مورد نهج البلاغه و اوصاف آن و سبک آن و سيماي ادبي نهج البلاغه پرداخته شده است. و در فصل پنجم به سيماي ادبي خطبه هاي 197تا219 با تکيه بر علم بيان وبدبع پرداخته شده است سپس باتوجه به موضوع، آن دسته از خطبه هاي امام(ع) را که بيشترين تصاوير هنري و نکات بلاغي را در بر دارند، مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. در ضمن در اين نوشتار کلام امام(ع) بر اساس نسخه صبحي صالح آمده است. پرداختن به بُعد تصويرپردازي هنري خطبه ها به روش اين پژوهش روشي است که توجه مخاطب را به خود جلب مي کند که از طريق آن عالي ترين مفاهيم انساني در قالب خطبه ها براي مخاطب به تصوير کشيده مي شود.

سيد محمد صادق زينلي مرداد ماه 92

فصل اوّل
کليّات تحقيق

1- 01 بيان مسأله
با توجه به اين که قرآن کريم و نهجالبلاغه از نظر ادبي جزء شاهکارهاي موجود هستند، لذا ميتوان چگونگي تصويرپردازي هنري در آنها را بررسي و از آن بهرهبرداري کرد. نهج البلاغه پس از قرآن کريم بزرگترين کتاب شيعيان جهان مي باشد که از لحاظ الفاظ و معاني شگفتي همگان را بر انگيخته است و پيوسته مورد توجه اديبان و علما و دانشمندان و مسلمان و غير مسلمان قرار گرفته است و هر کسي از ديدي به آن نگريسته است با توجه به اينکه نهج البلاغه از نظر ادبي يکي از بهترين منابع موجود مي باشد لذا مي توان به همين دليل چگونه تصويرپردازي هنري در آن را بررسي و از آن استفاده لازم را نمود تصويرپردازي هنري يکي از زيباترين موضوعاتي است که مي تواند در اين پژوهش مورد بحث و بررسي قرار گيرد. در اين تحقيق تابلوهاي هنري و تصويري خطبه هاي 197 تا 219 را در منظر مخاطبين به تصوير مي کشيم.
1-02 پرسشهاي تحقيق
اين پايان نامه در راستاي پاسخگويي به پرسش هاي زير است:
1- آيادر خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه مجاز به صورت فراوان بکار رفته است.؟
2- آيا در خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه از استعاره مصرحه و مکنيه بيشتر از ساير استعاره هاي ديگر بکار رفته است.؟
3- آيا در خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه کنايه بيشتر از تشبيه بکار رفته است.؟
4- آيا در خطبه هاي 197تا 219 نهج البلاغه جناس وسجع بيشتر از صنايع بديعي بکار رفته است.؟
1-03 فرضيه هاي تحقيق
1- در خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه مجاز به صورت فراوان ديده مي شود.
2- در خطبه هاي 197 تا219 نهج البلاغه از استعاره مصرحه و مکنيه بيشتر از ساير استعاره ها استفاده شده است.
3- در خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه کنايه بيشتر از تشبيه به کار رفته است.
4- در خطبه هاي 197 تا 219 نهج البلاغه جناس وسجع بيشتر از صنايع بديعي ديگر به کار رفته است.
1-04 اهداف مشخص تحقيق
ما در اين تحقيق قصد داريم حضرت علي(ع) که نويسنده مهمترين کتاب مسلمانان پس از قرآن کريم مي باشد رابيشتر معرفي نمائيم، وبه کتاب ارزشمندش نهج البلاغه بيشتر بپردازيم.
1-05 روش تحقيق
روش موجود در اين تحقيق روش کتابخانه اي با استفاده از منابع و مآخذ مختلفي که در مورد نهج البلاغه نوشته شده است مي باشد، و با استفاده از شروح مختلف و بررسي جنبه هاي بلاغي خطبه ها و فيش برداري و بررسي تحليل اطلاعاتي مي باشد.
1-06 مرور بر ادبيات و سابقه ي مربوطه
درباره نهج البلاغه از نظر محتوائي ومفهومي پژوهشهاي زيادي صورت گرفته است وهمچنين در مورد سيماي ادبي تحقيقها و مقالات و پايان نامه ها و سمينارهاي زيادي صورت گرفته است اما از نظر تصويرپردازي و زيباشناسي هنري پژوهشهاي کمتري صورت گرفته است به عنوان مثال ميتوان شرح هاي مختلف ابن ميثم ، فيض الاسلام ، ابن ابي الحديد واثر دکتر مرتضي قائمي با مضمون سيري در زيبائيهاي نهج البلاغه و نيز پايان نامه ها و مقالات و سمينارها و…که صورت گرفته، مي توان نام برد که به پاره اي از مباحث علوم بلاغي نهج البلاغه در برخي از قسمتهاي آن پرداخته اما کل مباحث بلاغي( بيان وبديع)اين کتاب را بيان نکرده اند در حالي که نگارنده قصد دارد به کل مباحث بلاغي خطبه هاي 197 تا 219 بپردازد و از راستاي عزت بخشيدن به مفاهيم ديني اين تحقيق را به سرانجام برساند.
1-07 اهميت و ضرورت انجام تحقيق
در واقع بازگشت به حضرت علي(ع) به عنوان مردي بزرگ با درجات علو و بزرگترين روح پرستنده حضرت رب العالمين جز با خواندن بزرگترين اثر او که تالي تلو (جانشين) قران است ميسر نمي شود اثري که والاترين و بالاترين نمونه بلاغت است .سيماي ادبي خطبه هاي وي از پيدايش تا انجام باعث افزايش اطلاعات و آگاهي قرا عزيز و محققين در اين علم مي باشد و گشودن پنجره اي به سمت و سوي آن امام همام با توجه به اينکه آشنائي با سيماي ادبي کل نهج البلاغه احتياج به تدوين و جمع آوري دفاتر زيادي در اين راه دارد .اميد است نگارنده بتواند سيماي ادبي به کار رفته در خطبه هاي 197 تا 219 اين کتاب بزرگ را به خوبي به سر انجام برساند.

فصل دوم
نگاهي گذرا بر تاريخ ادبيات عرب
2-01 نگاهي به زبان عربي
صدها سال پيش اقوامي صحرانشين در شبه جزيره عربستان زندگي مي‌کردند که ساميان نام داشتند و زبان کهني که ميان ساميان رواج داشت، “سامي”ناميده مي‌شد. هر چند برخي ساميان هنوز هم در مناطق دورافتاده عربستان زندگي مي‌کنند، در گذشت ايام بسياري از آن‌ها به تدريج از شبه‌جزيره خارج شدند و به مناطق اطراف کوچ کردند و در زبان و فرهنگ با مردم آن مناطق آميخته شدند. .(فاخوري؛ 1386: 34)
در طي اين مهاجرت‌ها تمدن‌هاي عظيمي در مناطق اطراف به‌وجود آمد که از آن‌جمله مي‌توان به تمدن‌هاي بابلي، آرامي، سومري، کنعاني و عبري اشاره نمود. زبان‌هاي باستاني ايجاد شده در هر منطقه با هم تفاوت‌هاي آشکاري دارند اما همگي جز زبان‌هاي سامي به شمار مي‌آيند. دسته بندي زبان‌هاي سامي بر حسب نسبت آن با جزيره العرب انجام مي‌گيرد:زبان‌هاي شرقي(مانند بابلي و آشوري)، زبان‌هاي غربي(مانند کنعاني، عبري و آرامي) و جنوبي(مانند عربي و حبشي). تاريخ زبان عربي را در يک روش مي‌توان به قبل و بعد از اسلام تقسيم نمود. در زمان‌هاي قبل از اسلام زبان عربي به دو شاخه عربي جنوبي و عربي شمالي تقسيم مي‌گرديد. عربي جنوبي در اطراف يمن کنوني صحبت مي‌شد و تحت تاثير ارتباط با مصريان باستان و تمدن فنيقي قرار گرفته بود. اين زبان با ظهور اسلام کم‌کم به دست فراموشي سپرده‌شد و به جاي آن زبان عربي شمالي که مبناي عربي امروزي است در سراسر عربستان غلبه پيدا نمود. اين زبان را اکنون عربي کلاسيک نيز مي‌نامند
2-1-1 عربي کلاسيک
به دليل ضعف تمدن عربي در قبل از اسلام که به دوره ي جاهليت نيز معروف است و ساختار باديه‌نشين و غالبا جنگجوي اعراب، منابع مکتوب زبان عربي کلاسيک بسيار محدود است. در واقع آن‌چه که از آغاز روزگار رواج عربي کلاسيک يعني سده هاي سوم تا ششم ميلادي تا ظهور اسلام و بعد از آن به‌جا مانده‌است را مي‌توان در گروه‌هاي زير طبقه بندي نمود:
* قرآن : کلام الله
* مکاتبات رسمي پيامبر اکرم: شامل رساله‌ها، قراردادها، پيمان‌نامه‌ها و خطبه‌هاي حضرت محمد(ص) است که يکي از مهم‌ترين آن‌ها خطابه مشهور حج?‌الوداع و خطبه شيواي آن حضرت در هنگام ازدواج حضرت فاطمه (س)با علي بن ابي طالب (ع)است.
* احاديث اصيل نبوي و امامان معصوم که مهمترين آن‌ها نهج‌البلاغه اثر شگرف مولاي متقيان است.
* اشعار جاهلي و اشعار صدر اسلام که شعرا بيشتر به شرح جنگ‌آوري‌ها، غزل‌هاي عاشقانه و افتخار به اصل و نسب و رجزخواني‌ها مي‌پرداخته‌اند.
* ايام العرب : تاريخ جنگ‌هاي عهد جاهليت ميان قبيله‌هاي عربي يا اتحاد قبايل عليه اقوام خارجي‌است. برخي تواريخ مربوط به صدر اسلام به طريق مشابه ثبت گرديده‌اند.
* برخي موارد فرعي از قبيل کتيبه‌هاي بسيار محدودي که از آن زمان در کشور‌هاي غير عربي باقي‌مانده است و ترجمه‌هاي کهن انجيل به زبان عربي کلاسيک. (فهمي حجازي،1379: 55)
با توجه به پيشرفت چشمگير دين اسلام،‌ زبان عربي کلاسيک که زبان اسلام محسوب مي‌شد در طي قرون اوليه بعد از اسلام در کشورهاي خارج از شبه‌جزيره عربستان متداول گرديد. قرآن کريم در زمان خلافت عثمان به اهتمام حضرت علي (ع)به صورت کامل مدون شد، و از آن پس به عنوان کامل‌ترين معيار براي زبان عربي استفاده گرديد. اوج شکوفايي عربي کلاسيک در قرن‌هاي دوم و سوم هجري در بغداد، مرکز خلافت عباسيان رخ‌داد. يکي از مهمترين متون کلاسيک عربي در آن روزگار ترجمه عربي کتاب کليله و دمنه است که ابن مقفع آن را از زبان پهلوي قديم به طرزي شيوا به عربي ترجمه نمود. همچنين دستور زبان عربي که نحو ناميده مي‌شود و ساختار اوليه ي آن به مولاي متقيان منسوب است، به تدريج راه تکامل را مي‌پيمود. ايجاد حرکت بر روي حروف مصوت مانند فتحه و کسره از جمله ي مهمترين نوآوري هاي نحوي است که مخترع آن از شاگردان حضرت علي(ع) بوده‌است. لغت‌شناسان در شهر‌هاي کوفه، بصره و بغداد با روش‌هاي گوناگون به پردازش کلمات و تقسيم‌بندي آن‌ها مي‌پرداختند که از جمله مشهورترين آن‌ها مي‌توان به “سيبويه و کسايي” اشاره کرد که هر دو ايراني‌الاصل بوده‌اند. بدين ترتيب بود که دانشمندان مسلمان با استفاده از عربي کلاسيک توانستند علوم مختلف از فلسفه گرفته تا شيمي و رياضيات را از منابع قديم سرياني و يوناني ترجمه کنند و آن‌ها گسترش دهند. با اضمحلال تدريجي عباسيان از زمان خلافت عباسي زبان عربي کلاسيک نيز دچار رکود و ضعف گرديد. قواعد عربي کلاسيک دچار نوعي جمود گشت و دانشمندان به جاي سعي در گسترش زبان بيشتر به تبعيت بي چون و چرا از گذشتگان روي آورند. در ايران سلسله‌هاي استقلال‌خواهي چون غزنويان و سلجوقيان پديد آمدند و در مصر فاطميان با عباسيان مقابله کردند. رشد علوم اسلامي ديگر به صورت متمرکز ادامه نيافت و دانشمندان هر منطقه از مراکش و اندلس گرفته تا ايران سعي کردند تا فعاليت‌هاي خود را به شکل مستقل ادامه دهند که البته بيشتر آن تلاش‌ها با نتايج درخشاني همراه گرديد. مردم هر منطقه عربي را با لهجه خاص خود تکلم مي‌کردند و بيشتر آن‌ها از درک متون کلاسيک عاجز بودند. امپراطوري عباسيان با تسخير بغداد به دست مغولان در اواسط قرن هفتم به کلي نابود شد و زبان عربي وارد دوره رکودي گشت تا قرن سيزدهم هجري و آغاز دوره عربي امروزي ادامه يافت. (همان: 71و60)
2-1-2 عربي امروزي
زبان عربي امروزي را مي‌توان به دو حالت عربي عاميانه و عربي نوشتاري تقسيم‌بندي کرد. عربي عاميانه در هر منطقه و کشور از دنياي عرب با ديگري تفاوت‌هايي در لهجه و تلفظ کلمات دارد. يک عرب زبان ساکن عراق در فهم سخنان يک مراکشي دچار مشکلات بسياري خواهد بود. مشهورترين شاخه‌هاي گفتاري عربي امروزي عبارتند از عربي مصري، مراکشي، بين‌النهريني، شرقي و غربي نواحي خليج فارس. با وجود تمامي اين چند دستگي‌ها در گفتار زبان عربي امروزي در شکل نوشتاري کاملا يکپارچه‌است. چرا که زبان عربي نوشتاري بر مبناي قرآن استاندارد شده‌است و مسلمانان در تمام کشورهاي عربي خود را ملزم مي‌دانند که از قواعد مبتني بر کتاب آسماني خود پيروي کنند. به اين ترتيب است که تمام عرب زبان‌هاي باسواد مي‌توانند از اطلاعات موجود در



قیمت: تومان


پاسخ دهید