دانشکده شيعه‌شناسي
رشته فرق تشيع
بررسي تاريخ تشيع در گيلان و ديلمان
(از آغاز تا پيدايش آل‌کيا)
استاد راهنما:
سيد علي موسوي‌نژاد
استاد مشاور:
نعمت الله صفري فروشاني
دانشجو:
سيد اکبر موسوي تنياني
زمستان 1391

تقدير و تشكر:
شکر نعمت نعمتت افزون کند
کفر نعمت از کفت بيرون کند
حمد و سپاس خداوند منان را كه نعمت‌هاي بي‌پايانش را بر ما ارزاني داشت. با توجه به اين‌ كه در آيات الهي، شكرگزاري، كليد بهره‌مندي بيشتر از نعمت‌ها دانسته شده است: “لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزيدَنَّكُمْ” (ابراهيم: آيه 7) سپاسگزاري از كساني كه مرا در به پايان رساندن اين تحقيق ياري كردند را نه تنها حقي بزرگ، بلكه راهي براي بهره‌مندي بيشتر از علم و دانش مي‌دانم.
در ابتدا شايسته است، از استاد گرانقدرم، جناب آقاي دکتر سيد علي موسوي نژاد شيعه پژوه و زيدي شناس برجسته کشور که با نظرات راهگشا، مشوقانه و سعه صدر بي مانند در تحقق اين نوشتار راهنما و مربي من بودند، همچنين از استاد مشاور محترم و فرهيخته جناب دكتر نعمت الله صفري فروشاني به دليل نکته نظرات مهم شان تقدير و تشكر نمايم. همچنين بر خود لازم مي‌دانم كه از مسئولان، اساتيد، کارکنان دانشگاه اديان و مذاهب به ويژه جناب حجت الاسلام و المسلمين نواب بنيانگذار و رياست محترم دانشگاه اديان و مذاهب، حجت‌الاسلام والمسلمين دكتر سلطاني رئيس دانشکده شيعه شناسي، كاركنان كتابخانه تخصصي تاريخ اسلام و ايران و کتابخانه تخصصي علوم حديث و مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي نور كه با فراهم كردن امكانات مادي و معنوي، به نوعي در به ثمر نشستن اين پژوهش مرا ياري داده‌اند، مراتب قدرداني و حق‌شناسي خود را اعلام نمايم.
در پايان از تمامي اساتيد، ‌دوستان و كساني كه در انجام اين پژوهش مشوق و ياور من بوده‌اند، به ويژه از همسر فداکارم سرکار خانم موسوي كه با فراهم کردن محيطي آرام در منزل و به دوش کشيدن مسئوليت تربيت و آموزش دو فرزند عزيزم آقا سيد علي و آقا سيد محمدحسن مرا ياري نمود، كمال امتنان و سپاسگزاري را دارم.
اجرهم جمعياً عندالله

چکيده
منطقه گيلان و ديلمان يکي از ديرينهترين کانونهاي فعاليت تشيع به شمار مي‌رود. بررسي تاريخي پيدايش، گسترش و استمرار مذهبي، سياسي و اجتماعي تشيع در محدوده گيل و ديلم به ما کمک ميکند که علاوه بر ترسيم تطور تاريخي تشيع در پهنه ياد شده به آسيب‌شناسي و تحليل نقاط ضعف و قوت اين حضور پي ببريم تا در آينده پيش رو از اين تجربيات استفاده گردد. در اين پژوهش سعي شده است تا علت ورود و گسترش تشيع در گيل و ديلم پي جويي شود. با سير مطالعه تحولات تاريخ تشيع در منطقه گيل و ديلم دريافتيم که آن منطقه برخلاف جغرافيايي فعلي‏اش، در زمانهاي گذشته محدوده وسيعي را در بر مي‏گرفته است و بخشهاي از استانهاي امروزي مازندران و قزوين را نيز شامل مي‌شده است. در نوشتار پيش رو جغرافياي تاريخي گيل و ديلم مد نظر قرار گرفته است. در فصل دوم اشاره شد، که علويان مخالف دستگاه خلافت به دليل اشتراک نظر با اهالي گيل وديلم در دشمني با خلفا، ارتباط خويش را با آنان برقرار کردند. علويان شيعي مذهب پس از ورود به گيل و ديلم با تبليغات صحيح فرهنگي بذر تشيع را در آنجا افشاندند و مردم گيل وديلم با کمال ميل به اسلام ناب شيعي روي آوردند. گيل و ديلم نه تنها به مذهب علويان روي آورده بلکه آنها را در تأسيس حکومت در طبرستان ياري دادند. برخلاف تصور غالب، طبرستاني‌ها در شکل گيري حکومت علويان طبرستان نقش چنداني نداشتند. بلکه علويان با حمايت بي دريغ رزم آوران گيل و ديلم حکومت طبرستان را بنيان نهادند و به کمک آنان حکومت علويان بر طبرستان سالها پابرجا ماند. در فصل سوم با بررسي وضعيت تشيع پس از فروپاشي حکومت مقتدر علويان، معلوم شد که قيامهاي پي در پي و کشمکشهاي سياسي و حتي مذهبي و نيز ستمگري برخي از علويان موجب دلسردي گيل وديلم از آنها و در نهايت موجب افول سياسي تشيع گرديد. با اين وجود اهالي گيل وديلم هيچگاه از مذهب تشيع روي بر نتافتند. همچنانکه در فصل پاياني اشاره رفت سه فرقه مطرح شيعه (زيديه، اسماعيليه، اماميه) کم و بيش در آن ديار فعال بودند و دو فرقه زيديه و اماميه به فراخور شرايط سياسي و اجتماعي خويش موفق شدند خدمات علمي و فرهنگي قابل ملاحظه‏اي را به تشيع و حتي جهان اسلام ارائه دهند.

پيشگفتار
مذهب شيعه يکي از اصيلترين و ديرينه‏‏ترين نحلههاي فکري و اجتماعي تاريخ اسلام محسوب مي‏شود. اين مذهب مهم و برجسته، همواره به دليل ديدگاه ‏هاي اعتقادي و سياسي در طول تاريخ اسلامي حضوري پر رنگ در عرصه‌هاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي جهان اسلام داشته است. در زمانهاي گذشته برخي از نواحي جهان اسلام به عنوان کانون فعاليت شيعيان و مذهب تشيع شناخته مي‌شد. منطقه گيل و ديلم يکي از کهن‌ترين و مهم‌ترين آن مناطق به شمار مي‌رود.
اهميت تاريخ تشيع در منطقه گيل و ديلم به اندازه‌اي است که يکي از نخستين دولت‌هاي شيعه در اين ناحيه پايه گذاري شد. جايي که به مدت دو قرن در برابر تلاشهاي طاقت فرساي خلفاي طمع ورز اسلامي با سرسختي تمام مقاومت کرده بود. حکومت شيعي و مذهب تشيع در اين سامان بر پاره‌اي از تحولات سياسي و علمي جهان اسلام تاثير گذار بوده‌اند. هرچند حضور تشيع در گيل و ديلم در بعضي از دوره‌ها با افول سياسي همراه بوده است ولي همواره در قرنهاي طولاني مکتب تشيع در عرصه فرهنگ و اجتماع گيل و ديلم حضوري لاينقطع داشته است. که اين امر بر ضرورت و اهميت تحقيق در پيرامون موضوع پيش رو مي‌افزايد.
پژوهنده بر اساس پاره‌اي از مطالعات اجمالي به اين فرضيه گرايش پيدا کرد که برخوردهاي جائرانه و به دور از فرهنگ اسلام سپاهيان خلفاي اسلامي به اهالي گيل و ديلم و پناه آوردن علويان مخالف خلافت به منطقه گيل وديلم مردم آن نواحي را به پذيرفتن اسلام شيعي ترغيب کرد افزون بر اين که سادات وبزرگان شيعي با شيوه فرهنگي واخلاق عملي به تبليغ وترويج باورهاي شيعي همت گماشتند. اين تلاشهاي صحيح که برگرفته از تعاليم اسلامي بود، اقبال بيش از پيش مردم به پذيرش اسلام ناب که همان عقايد تشيع باشد را فراهم آورد. افزون بر اين بايد به اين نکته نيز تاکيد شود که روحيه مهمان نوازي مردمان گيل و ديلم شرايط ورود و نيز کار فرهنگي را براي علويان متواري مهيا کرده بود. به اين ترتيب اهالي اين منطقه با بهره گيري از آموزه‌هاي اسلام شيعي در عرصه علم وفرهنگ وهنر خوش درخشيده و خدمات ارزنده‌اي را به جهان اسلام ارائه نمودند.
در اين پژوهش سعي شده است ابتدا ارتباط اوليه علويان با مردم گيل و ديلم و نيز ورود نخستين آنها مورد تحليل و بررسي قرار بگيرد. چرا که مهمترين و شايد تنها عامل گسترش تشيع در گيل و ديلم ورود علويان به آن سامان و تلاشهاي ستودني آنان بوده است. تشيع اندک زماني پس از ورود در گيل و ديلم اقتدار سياسي دست يافت. اما پس از مدتي چند، قدرت سياسي آن به محاق رفت اما در عين حال افول سياسي، سيادت مذهبي خويش را براي قرنها در آن منطقه حفظ کرد. هرچند رهبران شيعي آن ديار، براي به دست آوردن زعامت سياسي به عنوان يک قدرت برتر تلاش فراواني انجام دادند اما هيچگاه موفق نشدند به عنوان يک دولت سياسي قدرتمند ظاهر بشوند. تا آنکه در نيمه دوم قرن هشتم با پيدايش حکومت سادات آل کيا براي بار ديگر تشيع در گيل و ديلم سيادت سياسي خود را پس از چند قرن بازيافت. از آنجاييکه در دوره آل کيا، تشيع در مرحله نويني قرار گرفت لذا در پژوهش حاضر وضعيت تشيع در گيل و ديلم، تا قبل از حکومت آل کيا بررسي مي‌شود. چرا که شرايط سياسي و اجتماعي تشيع عصر آل کيا در مقايسه با دوران قبل‎ ‏‎اش تفاوت دارد.
پژوهنده در اين تحقيق کوشيده حتي المقدور داده‌ها و گزاره‌هاي پژوهشي را از منابع کهن و دسته اول به دست آورده و بازتاب دهد. در اين رابطه از متون داراي اعتبار و در موضوعاتي مانند تاريخ عمومي، تاريخ نگاري زيديان، جغرافيا، انساب، رجال…. استفاده شده است. سوگمندانه بايد گفت پژوهشهاي پيرامون تشيع در گيل و ديلم در عين اندک بودن، از منابع محدود و بعضا دست چندم معاصر به شدت رنج مي‌برد و اين نقيصه آن تحقيات را به سرانجام ناقص و غير واقعي کشانده است. در تحقيق پيش رو سعي شده است آن کمبودها تا حد زيادي جبران شود. از اين‌رو به مقدار بسيار زيادي از مطالب اين نوشتار براي نخستين بار پاي در صفحه تحقيقات جديد باز کرده است. بسياري از آثار شيعيان گيل و ديلم به وسيله شيعيان زيدي به ديار زيدي مذهبان يمن انتقال داده شده است. احتمالاً تعداد فراواني از اين آثار که بازتاب دهنده وضعيت تشيع گيل و ديلم مي‌باشند در کتابخانه‌هاي يمن به صورت خطي باقي مانده‌اند. يکي از مشکلات پيش روي اين تحقيق عدم انتشار آن آثار مي‌باشد چه بسا با نشر آن کتابها بتوان تحليل واقعي تري را از حضور تشيع در گيل و ديلم ارائه داد. هرچند نگارنده اين سياهه به برخي از آن نسخه‌هاي خطي دست پيدا کرده و از آن بهره برده است.
به هر روي نگارنده اذعان دارد اين نوشتار با تمام تلاشهاي انجام گرفته تنها يک گام کوچک در عرصه شيعه پژوهي در منطقه گيل و ديلم محسوب مي‌شود و از برخي نارسايي‌هاي ناگزير رنج مي‌برد. اميد است که پژوهشگران مشتاق و نکته سنج گامهاي پسيني را بردارند تا ضمن رفع کمبودها و اشکالات در تکميل و غني سازي اين اثر سهيم باشند.
فهرست مطالب
فصل اول: کليات و مفاهيم
1-1- کليات و شناسه تحقيق2
1-1-1- تبيين موضوع2
1-1-1-1- قلمرو زماني پژوهش2
1-1-1-2- قلمرو مکاني پژوهش2
1-1-1-3- قلمرو موضوعي پژوهش2
1-1-2- ضرورت واهميت پژوهش3
1-1-3- نوآوري پژوهش3
1-1-4- پرسش‌هاي پژوهش3
1-1-6- روش تحقيق و شيوه گردآوري اطلاعات4
1-1-7- معرفي و بررسي منابع4
1-1-7-1- تواريخ عمومي5
1-1-7-1-1- تاريخ الامم والملوک (تاريخ طبري)5
1-1-7-1-2- مروج الذهب5
1-1-7-1-3- تجارب الامم6
1-1-7-1-4- الکامل في التاريخ6
1-1-7-2- فتوح نگاري6
1-1-7-3- تاريخ نگاري زيديان7
1-1-7-3-1- کتاب المصابيح من اخبار المصطفي والمرتضي والائمه من ولدهما الطاهرين7
1-1-7-3-2- الافاده في التاريخ الائمه الساده7
1-1-7-3-3- الحدائق الورديه في مناقب الائمه الزيديه8
1-1-7-3-4- مآثرالابرار في تفصيل مجملات جواهر الاخبار (اللواحق النديه بالحدائق الورديه)8
1-1-7-4- تواريخ محلي؛9
1-1-7-4-1- تاريخ طبرستان9
1-1-7-4-2- تاريخ گيلان وديلمستان9
1-1-7-4-3- تاريخ طبرستان ورويان ومازندران10
1-1-7-5- کتابهاي جغرافيا10
1-1-7-5-1- کتاب احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم10
1-1-7-5-2- معجم البلدان11
1-1-7-5-3- آثار البلاد و اخبار العباد11
1-1-7-5-4- تقويم البلدان12
1-1-7-6- خراج‌نگاري‌ها12
1-1-7-7- رجال‌نگاري12
1-1-7-8- طبقات‌نگاري13
1-1-7-9- انتساب‌نگاري14
1-1-7-10- انساب‌نگاري14
1-1-8- پيشينه تحقيق و پژوهشهاي جديد؛14
1-1-8-1- کتاب سادات متقدمه گيلان، تأليف محمد مهدوي لاهيجاني15
1-1-8-2- کتاب جنبش زيديه در ايران، نوشته عبدالرفيع حقيقت15
1-1-8-3-کتاب علويان طبرستان، تأليف ابوالفتح حکيميان16
1-1-8-4- تاريخ تشيع در ايران، نوشته رسول جعفريان16
1-1-8-5- تاريخ گيلان، نوشته افشين پرتو16
1-1-8-6- کتاب ديلميان، تأليف سيدرضا فندرسکي16
1-1-8-7- تاريخ گيلان پس از اسلام، نوشته قربان فاخته17
1-2- مفاهيم اساسي تحقيق17
1-2-1- مفهوم‌شناسي شيعه و تشيع17
1-2-1-1- واژه‌شناسي شيعه و تشيع17
1-2-1-2- فرقه‌هاي تشيع19
1-2-1-2-1- اثناعشريه19
1-2-1-2-2- زيديه20
1-2-1-2-3- اسماعيليه21
1-2-1-3- جغرافياي تاريخي تشيع22
1-2-2- قلمروشناسي گيل وديلم24
1-2-2-1- جغرافياي تاريخي گيل وديلم24
1-2-2-2- معرفي شهرها و نواحي و آباديهاي گيل وديلم27
1-2-2-2-1- لاهيجان27
1-2-2-2-2- هوسم28
1-2-2-2-3- رودبار29
1-2-2-2-4- سلاوند29
1-2-2-2-5- کوتم30
1-2-2-2-6- فومن30
1-2-3- واژه‌شناسي گيل وديلم31
1-2-3-1- بررسي نژاد واصطلاح گيل وديلم31
1-2-3-2- بررسي انتسابات گيلي وديلمي33
1-2-4- ويژگي‌هاي طبيعي و اجتماعي و اقتصادي گيل وديلم34
فصل دوم: اسلام و تشيع در گيل وديلم ازآغاز تا افول حکومت علويان
2-1- پيشينه آشنايي وبرخورد ديلميان با مسلمانان41
2-1-1- نخستين مسلمان ديلمي41
2-1-2- برخورد ديلمي‌ها با مسلمانان در دوران خلفاي نخستين42
2-1-3- ستيز امويان با ديلميان43
2-1-4- ستيز عباسيان با ديلميان44
2-2- مهاجرت و ارتباط علويان با گيل وديلم45
2-2-1- حضور يحيي بن‌عبدالله در ديلم46
2-2-1-1-زندگي سياسي يحيي قبل از ورود به ديلم46
2-2-1-2-ورود يحيي به ديلم و دلايل آن48
2-2-1-3- تاثير گذاري فرهنگي يحيي در ديلم50
2-2-2- پناهندگي علويان به ديلم پس از شهادت امام رضا (ع)51
2-2-3- ارتباط قاسم بن‌ابراهيم رسي با ديلميان52
2-2-4- پيروان محمد بن‌قاسم علوي در ديلم53
2-2-5- مهاجرت علويان به ديلم پس از شهادت يحيي بن‌عمر علوي53
2-3- دعوت ديلميان از علويان و ياري آنان در تأسيس حکومت54
2-3-1- دعوت و حمايت ديلميان از حسن بن‌زيد علوي55
2-3-1-1- علت دعوت ديلمي‌ها از حسن بن‌زيد (داعي کبير)55
2-3-1-2- پشتيباني ديلمي‌ها از حسن بن‌زيد در نبرد با طاهريان56
2-3-1-3- حمايت ديلمي‌ها از داعي کبير در برابر سپاهيان خليفه عباسي57
2-3-1-4- حمايت ديلميان از حسن بن‌زيد در مقابل صفاريان58
2-3-1-5- اعتماد داعي کبير بر ديلميان و ميزان تاثير گذاري وي بر آنان58
2-3-2- پشتيباني ديلميان از حسين بن‌احمد کوکبي علوي59
2-3-3- تعامل ديلميان با محمد بن‌زيد60
2-3-3-1- حمايت ديلميان از محمد بن‌زيد در برابر رافع بن‌هرثمه و سامانيان60
2-3-3-2- اقدامات محمد بن‌زيد در گيل وديلم61
2-3-2- فعاليت و قيام ناصر اطروش در گيل وديلم61
2-3-2-1- شخصيت‌شناسي ناصر62
2-3-2-1-1- شخصيت و ويژگيهاي فردي ناصر62
2-3-2-1-2- شخصيت علمي ناصر63
2-3-2-1-3- شخصيت مذهبي ناصر65
2-3-2-1-4- ديدگاه زيديان و مردم گيل وديلم نسبت به ناصر69
2-3-2-2- فعاليتهاي ديني و فرهنگي ناصر با پشتيباني حاکم ديلم71
2-3-2-3- ناصر در عرصه سياست گيل وديلم74
2-3-2-3-1- دعوت ديلمي‌ها از ناصر و حملات نخستين آنان به طبرستان74
2-3-2-3-2- اختلاف حاکم ديلم با ناصر وحمايت ديلمي‌ها از اطروش75
2-3-2-3-3- صلح ناصر با اهل سنت گيلان غربي75
2-3-2-3-4- فتح طبرستان با کمک گيل وديلم76
2-3-2-3-5- حمايت ديلميان از ناصر پس از کودتاي حسن بن‌قاسم77
2-3-2-4- اقدامات اجتماعي ناصر در گيل وديلم78
2- 3- 2- 4- 1- تلاش براي گسترش عدالت در جامعه78
2-3-2-4-2- توجه جدي به فريضه امر به معروف ونهي از منکر در جامعه79
2-3-2-4-3- تلاش براي نهادينه کردن شعار اهل بيت در جامعه79
2-3-2-4-4- وضع قوانين بر بازار79
2-3-2-4-5- نظارت بر کار پزشکان و دوا فروشان80
2-3-2-4-5- احداث سازمان امور کشته شدگان در جنگ80
2-3-2-5- اصلاحات اقتصادي ناصر80
2-3-3- امارت داعي صغير و فرزندان ناصر بر گيل و ديلم81
2-3-3-1- پناه آوردن داعي صغير به گيلان پس از شکست از جعفر بن‌ناصر81
2-3-3-2- پناه آوردن فرزندان ناصر به گيلان وحمايت گيل وديلم از آن دو82
2-3-3-3- ورود دوباره داعي صغير به گيلان82
2-3-3-4- پناه گرفتن دوباره جعفر بن‌ناصر در گيلان83
2-3-3-5- اختلافات ناصري‌ها و فرجام حکومت آنان83
فصل سوم؛ تشيع در گيل و ديلم (از برافتادن حکومت علويان در طبرستان تا برآمدن دولت آل کيا)
3-1- بررسي قيامها و حکومت‌هاي شيعي گيل وديلم تا ابتداي قرن هفتم86
3-1-1- قيام حسن بن‌زيد (م نيمه اول قرن 4)در ديلم87
3- 1 -2- قيام زيد قاضي علوي (م نيمه اول قرن 4) در ديلم87
3-1-3- قيام الثائر في الله (اول) علوي (م350ق) در گيل و ديلم88
3-1- 3-1- حمله ثائر به طبرستان با کمک ماکان بن‌کاکي.89
3-1-3-2- حمله ثائر به طبرستان به درخواست استندار رستمدار89
3-1-3-3- روابط ثائر علوي با وشمگير زياري89
3-1-3-4- اقدامات ثائر علوي در گيل وديلم وفرجام کار او90
3-1-4- حکومت القائم بالحق ثائري (م 352ق) در گيلان91
3-1-5- حکومت الثائر في الله دوم (م 360ق) برگيلان91
3-1-6- حکومت ابومحمد ناصري (م نيمه دوم قرن 4) در گيلان92
3-1-7- قيام وحکومت اميرکا ثائري (م نيمه دوم قرن 4) در گيلان92
3-1-8- قيام و حکومت ابن‌داعي علوي (م360ق) در گيل وديلم93
3-1-8-1- ترک ديلم و ورود به بغداد براي علم آموزي94
3-1-8-2- قيامهاي ابن‌داعي قبل از ورود به گيل وديلم95
3-1-8- 3- ارتباط ابن‌داعي با آل بويه96
3- 1- 8 – 4- قيام ابن‌داعي در گيل و ديلم به دعوت ديلمي ها97
3-1- 8- 5- تجهيز سپاه توسط ابن‌داعي براي جهاد با روم99
3-1- 7- 6- تلاش ابن‌داعي براي رفع اختلافات مذهبي زيديان گيل وديلم99
3-1- 8- 6- ارتباط ابن‌داعي با اهل سنت100
3-1-9- قيام وحکومت داعي ثائري (م اواخر قرن4) برگيلان101
3-1-10- قيام الثائر بالله ثائري (م اواخر قرن4) در گيلان101
3-1-11- قيام هادي صغير (م اواخر قرن4) در ديلم102
3-1-12- قيام المعتضد علوي (م اواخرقرن4) در ديلم102
3- 1 – 13- قيام برکات علوي (م اواخرق4) در ديلم103
3- 1- 14- قيام ابوالرضا علوي (م اواخر قرن4) در ديلم103
3-1- 15- حکومت ابوزيد ثائري (م اواخر قرن4) بر هوسم گيلا104
3-1-16- حکومت ابوالفضل ناصري (م اواخر قرن4) در هوسم گيلان105
3-1-17- حکومت کيا ابوالفضل ثائري (م اواخر4) در هوسم گيلان105
3- 1- 18- قيام وحکومت مؤيد بالله هاروني (م411ق) در گيل وديلم106
3-1-18- 1- زندگي نامه و سيره اجتماعي مؤيد بالله هاروني107
3- 1- 18- 2- جايگاه علمي مؤيد بالله هاروني108
3- 1- 18- 3- قيام مؤيد بالله هاروني در گيل وديلم109
3-1-18-3-1-قيامهاي اوليه مؤيد بالله در گيل وديلم110
3-1-18-3-2- آخرين قيام مؤيد بالله در گيل وديلم و فرجام کار وي110
3-1 -18- 4- امارت ابوعلي ناصري بر گيلان از سوي مؤيد بالله111
3-1-18-5- ارتباط مؤيد بالله با صاحب بن‌عباد وزير آل بويه112
3-1-19- قيام ابوهاشم رسي علوي (م نيمه اول قرن5) در ديلم113
3-1- 20- قيام المسدد بالله علوي (م نيمه اول قرن5) در ديلم113
3-1-21- قيام الراضي بالله علوي (م نيمه اول قرن5) در ديلم113
3-1-22- قيام المستظهر بالله علوي (م423ق) در لنجا ديلم114
3-1-23- قيام حقيني کبير (م نيمه اول قرن5) در ديلم115
3-1-24- حکومت ابوطالب هاروني (م424ق) بر گيل و ديلم115
3- 1- 24- 1-زندگينامه و جايگاه علمي ابوطالب هاروني115
3- 24- 2- قيام و فعاليت سياسي ابوطالب هاروني در گيل وديلم116
3-1-25- قيام ابوالفتح ديلمي (م443 يا 453ق) در ديلم118
3-1-26- قيام المهدي لدين الله حقيني (م نيمه اول قرن5) در ديلم118
3-1-27- حکومت ناصر هوسمي علوي (م472ق) در گيل وديلم119
3-1-28- قيام مرشد بالله علوي (م479ق) در ديلم121
3-1-29- قيام المستعين بالله علوي (م472ق) در ديلم122
3-1-30- قيام هادي علوي حقيني (490ق) در ديلم123
3-1-31- قيام و حکومت ابوالرضا علوي کيسمي (م اواخر قرن5) درگيل و ديلم124
3-1-32- قيام و حکومت ابوطالب اخير علوي (م520ق) در گيل و ديلم125
1-3-32-1- مخالفت مردم لاهيجان و برخي علماي زيديه با او126
1-3-32-2- درگيري وي با حسني گرگاني و بد رفتاري با گيلانيان126
3-1-32-3- حمايت برخي از خاندان ناصر و علماي ناصري از او127
3-1-32-4- درگيري او با اسماعيليان نزاري الموت127
3-1-32-5- روابط او با زيديان بيرون از گيل وديلم128
3-1-32-5-1- ارتباط با حاکم زيدي عمان و اعزام نيرو به آن ديار128
3-1-32-5-2- در خواست وي از علي بن‌حمزه ‌براي ترويج امامتش در يمن128
3-1-32-5-3- درخواست از شرف الدين هادوي براي قيام در يمن129
3-1-32-5-4- اعزام برخي از علماي زيدي ايران به يمن129
3-1-32-5-5- انتصاب محسن بن‌حسن هادوي در يمن130
3-1-32-6- انتقام‌جويي ابوطالب اخير از مردم صعده يمن130
3-1-32-7- فرجام کار ابوطالب اخير در گيل و ديلم131
3-1-33- قيام حسن حسني گرگاني (م نيمه اول قرن 6) در گيلان131
3-1-34- قيام ابوهاشم علوي (م 526ق) در گيل وديلم132
3-1-35- قيام کيا حسن گرگاني (جرجاني) (نيمه اول قرن 6) در ديلم133
1-3-36- قيام عمادالدين قزويني (احتمالاً نيمه اول قرن6) در گيلان134
3-1-37- قيام اشرف بن‌زيد حسني (م554ق) در گيلان135
3-1-38- حکومت ابوالرضا رسي علوي (نيمه دوم قرن6) در گيل و ديلم136
3-1-39- قيام حسني غزنوي (نيمه دوم قرن 6) در گيلان137
3-1-40- قيام داودي حسني (م اواخر قرن 6) در گيلان138
3-1-41- قيام محمد مويدي علوي (م قرن 6) در گيلان139
3-1-42- قيام المنتقم لدين الله ازرقي علوي (م قرن 6) در گيلان139
3-1-43- حکومت رضا بن‌هادي علوي (م اواخر قرن 6) در ديلم139
3-1-44- حکومت امير ابوطالب ثائري (م 615ق) در گيل وديلم140
3-2- افول سياسي تشيع در گيل و ديلم (از قرن هفتم تا پيدايش آل‌کيا)140
3-2-1- ارتباط شيعيان گيل وديلم با شيعيان يمن141
3-2-1-1- دعوت امام منصوربالله يمني در بين شيعيان گيل وديلم141
3-2-1-2- مهاجرت عالمان شيعي گيل و ديلم به يمن143
3-2-1-2-1- محمود بن‌علي بن‌باش ديلمي143
3-2-1-2-2- علامه عبدالمنصور گيلاني143
3-2-1-2-3- يوسف بن‌حسن ديلمي144
3-2-1-2-4- ابوالفتح بن‌مدافع ديلمي144
3-2-1-2-5- حمزه بن‌محمود گيلاني144
3-2-1-2-6- محمد بن‌حسن ديلمي144
3-2-1-2-7- داود بن‌محمد گيلاني145
3-2-1-2-8- احمد بن‌مير گيلاني145
3-2-1-3- انتقال ميراث علمي شيعيان گيل و ديلم به يمن146
3-2-1-4- نفوذ احکام علماي شيعي گيل وديلم در يمن146
3-2-1-5- دعوت امام احمد بن‌حسين يمني در گيل و ديلم147
3-2-1-6- روابط امام المظلل بالغمام يمني با شيعيان گيل و ديلم147
3-2-1-7- انتقال تصوف توسط شيعيان گيل وديلم به يمن148
3-2-1-8- اهميت مراقد علويان شيعي مذهب ايران در نزد شيعيان يمن149
3-2-1-9- مسافرت برخي از شيعيان به گيل وديلم149
3-2-1-9- مکاتبات علماي شيعه يمن با علماي شيعه گيل و ديلم150
3-2-2- قيام و دعوت محمد بن‌حيدر حسني (م نيمه دوم قرن 7) در گيلان150
3-2-3- تبليغ مذهبي شيعيان در مناطق اهل سنت151
3-2-4- درگيري شيعيان زيدي با ساير مذاهب اسلامي در گيل وديلم151
3-2-4-1- درگيري با اهل سنت151
3-2-4-2- درگيري با اسماعيليان نزاري152
3-2-5- وضعيت شيعيان گيل و ديلم در دوره مغولان153
3-2-6- حکومت اشقري علوي (م ؟) در گيلان154
3-2-7- قيام سيد رکابزن علوي (م766ق) در گيلان154
3-2-7-1- حمايت اوليه وي از موسس دولت آل‌کيا155
3-2-7-2- روابط وي با ساير حاکمان محلي گيلان156
3-2-7-3- فرجام کار کيارکابزن حسني در گيلان156
فصل چهارم: گونه‌شناسي مذاهب شيعي در گيل و ديلم و نقش آنها در گسترش تشيع
مقدمه158
4- 1- زيديه158
4-1-1- حضور مکاتب فکري زيديان جارودي در گيل وديلم159
4-1-1-1- مکتب ناصريه؛160
4-1-1-2- مکتب قاسميه161
4-1-1-3- مکتب هادويه (يحيويه)162
4-1-1-4- مکتب مويديه (هارونيه)163
4-1-1-5- در گيري ناصريه و قاسميه در گيل و ديلم164
4-1-2- فعاليت معتزله در گيل و ديلم165
4-1-2-1- گرايش برخي از علويان گيل و ديلم به انديشه اعتزال166
4-1-2-1-1- گرايش ابن‌داعي علوي به اعتزال167
4-1-2-1-2- گرايش مؤيد بالله هاروني به اعتزال167
4-1-2-1-3- گرايش ابوطالب هاروني به اعتزال168
4-1-2-1-4- گرايش ابوالحسن حقيني به اعتزال168
4-1-2-1-5- گرايش ناصر صغير به اعتزال168
4-1-2-2- حضور برخي از سران معتزلي در گيل و ديلم169
4-1-2-3- تاثير گذاري انديشه اعتزالي گيل و ديلم بر ساير مذاهب گيلان169
4-1-3- احتمال تاثير پذيري ابوحامد غزالي اشعري از زيديان گيلان170
4-1-4- معرفي عالمان نامدار زيدي گيل و ديلم171
4-1-4-1- علي بن‌اصفاهان ديلمي171
4-1-4-2- يوسف بن‌حسن گيلاني172
4-1-4-3- محمد بن‌يعقوب هوسمي172
4-1-4-4- يعقوب هوسمي172
4-1-4-5- محمد بن‌علي گيلي173
4-1-4-6- گور بگير ديلمي173
4-1-4-7- ابن‌تال هوسمي173
4-1-4-8- ابوعلي بن‌آموج گيلي174
4-1-4-9- تورانشاه بن‌خسرو شاه گيلاني174
4-1-4-10- حزمي دودست175
4-1-4-11- قاضي امندوار (اميدوار)175
4-1-4-12- محمد بن‌صالح گيلاني175
4-1-4-13- علي بن‌محمد گيلي176
4-1-4-14- محمد بن‌باجويه الکوکلولي گيلاني176
4-1-4-15- ابوالفضل شهرآشويه ميالفجاني177
4-2- اسماعيليه177
4-2-1- بررسي فعاليتهاي مذهبي اسماعيليان در گيل وديلم پيش از ظهور حسن صباح178
4-2- 2- بررسي حضور اسماعيليان در گيل وديلم پس از حسن صباح180
4-2- 2-1- همراهي ديلمي‌ها با حسن صباح در مصر181
4-2- 2-2-ورود حسن صباح به قلعه الموت ديلم181
4-2- 2-3- جانشينان ديلمي تبار حسن صباح182
4-2- 2-4- درگيري اسماعيليان با علويان زيدي مذهب در گيل وديلم183
4-2- 2-5- حمايت برخي از گيل وديلم از اصفهبد طبرستان در برابر اسماعيليان183
4-2- 2-6- گرايش عده‌اي از سپاهيان ديلمي سلجوقيان به اسماعيليه184
4-2- 2-7- ناکامي بعضي حاکمان ديلمي در برابر اسماعيليان184
4-2- 2-8- تصرف برخي از مناطق گيل و ديلم توسط اسماعيليان الموت184
4-2- 2-9- کشتن حسن (علي ذکره السلام) توسط يک ديلمي185
4-2- 2-10- روابط اسماعيليان ديلم با اهل سنت گيلان186
4-2- 2-11- روابط علاء الدين محمد نزاري با شيخ جمال الدين گيلي186
4-2- 2-12- حمايت مردم ديلم از هلاکوي مغول براي فتح الموت187
4-2-3- معرفي مشاهير اسماعيلي مذهب گيل و ديلم187
4-2-3-1- اسفار بن‌شيرويه ديلمي187
4-2-3-2- مردآويج زياري گيلي188
4-2-3-3- ابوطاهر اراني ديلمي189
4-3- اماميه (اثناعشريه)189
4-3-1- بررسي حضور اماميه در گيل وديلم189
4-3-2- معرفي دانشوران امامي مذهب گيل وديلم191
4-3-2-1- سلار ديلمي191
4-3-2-2- ابوالبرکات ديلمي192
4-3-2-3- سيد واثق بالله علوي گيلاني192
4-3-2-4- وکيل هوسمي193
4-3-2-5- حسن بن‌ابي الحسن ديلمي193
4-3-2-6- رکن الدين لاهيجاني193
4-3-3- معرفي ساير عالمان شيعي گيل و ديلم194
4-3-3-1- کيکاوس بن‌دشمن زيار ديلمي194
4-3-3-2- لنگر بن‌منوچهر ديلمي195
4-3-3-3- لياگوش بن‌منوچهر ديلمي195
4-3-3-4- سيف الدوله بن‌وهسودان ديلمي195
4-3-3-5- خسرو بن‌فيروز ديلمي195
4-3-3-6- ابن‌بندار هوسمي196
4-3-3-7- ابن‌حاجي شيعي196
4-3-3-8- ابوجعفر امامي196
خاتمه197
فهرست منابع200

فصل اول: کليات و مفاهيم

1-1- کليات و شناسه تحقيق
1-1-1- تبيين موضوع
عنوان موضوع اين پژوهش “بررسي تاريخ تشيع در گيلان و ديلمان از آغاز تا پيدايش آل کيا” است. در اين پژوهش تلاش مي‏شود تا تاريخ تشيع از جنبه‌هاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي از آغاز تا پيدايش آل مورد بررسي قرارگيرد.
1-1-1-1- قلمرو زماني پژوهش
دوره زماني مورد بحث يکي از مقاطع مهم تشيع است که سوي از پژوهشگران مورد بررسي جدي قرار نگرفته است. از اين‌رو در اين پژوهش به بررسي فرايند تاريخ تشيع از ابتدا تا سالهاي نخستين حکومت آل کيا پرداخته مي‏شود. چون پس از تأسيس دولت آل کيا تاريخ تشيع در گيل وديلم وارد مرحله جديدي شد. لذا به آن نمي‌پردازيم. لازم به ذکر است براي پرداختن به ورود تشيع به گيل و ديلم بررسي برخي از موضوعات مانند آشنايي ديلميان با اسلام که کمي قبل از نفوذ تشيع است نيز لازم مي‏باشد.
1-1-1-2- قلمرو مکاني پژوهش
سرزمين گيلان و ديلمان در جنوب غربي درياي خزر واقع شده است که در آنجا اقوام گيل و ديلم زندگي مي‌کنند. اين پهنه جغرافياي يکي از مهم‌ترين کانونهاي تشيع در قرون متمادي به شمار مي‌رفته است. از اين تلاش مي‌شود در اين تحقيق تاريخ تشيع در آن منطقه مورد تحليل و بررسي قرار گيرد. البته محدوده منطقه گيلان و ديلمان در زمان محدد موضوع پژوهش از محدوده فعلي گسترده‌تر بوده است و بخشهاي از استانهاي مازندران و قزوين امروزي را در بر مي‌گرفت. در اين نوشتار محدوده تاريخي گيلان وديلمان مد نظر قرار گرفته است.
1-1-1-3- قلمرو موضوعي پژوهش
موضوع اين تحقيق بررسي تاريخ تشيع در نواحي ياد شده است. در اين پژوهش از همه فرقه‌ها و نحله‌هاي شيعي که در سرزمين گيلان و ديلمان حضور داشته‌اند سخن به ميان خواهد آمد. البته به ميزان حضور و جايگاه هر يک از فرقه‌هاي تشيع در گيل و ديلم به آنان پرداخته خواهد شد.
1-1-2- ضرورت واهميت پژوهش
دانسته است که پيدايش تشيع در شرق اسلامي در سده‌هاي نخستين با حضور علويان شيعي مذهب رقم خورد و منطقه کرانه‌هاي جنوبي درياي خزر نيز به ويژه نواحي گيل وديلم يکي از پايگاهها وميادين اصلي آنان به شمار مي‏رفت علويان توانستند حاکميت وسيطره اسلام شيعي را در اين سامان استوار سازند. و از سوي ديگر براي گسترش اسلام به فعاليتهاي فرهنگي و ديني دست يازيدند از اين‌رو خدمات علمي وفرهنگي ماندگاري را از خود بر جاي گذاشتند اين فعاليت‌ها وتاثير گذاري‌هاي شگرف مکتب تشيع در اين سامان موجب گرديد که پژوهنده به بررسي وتحقيق بيشتر پيرامون اين موضوع روي آورد تا ضمن معرفي قدمت هويت تشيع در اين ناحيه از عوامل موفقيت بخش وتجربيات ناموفق اين دوره از تاريخ شيعه براي پيشبرد اهداف آينده‌اش استفاده کرده و کاستي‌ها و ضعفها نيز جبران گردد.
1-1-3- نوآوري پژوهش
تاکنون در اين زمينه پژوهش جامع و مستقلي صورت نگرفته است فقط چند مقاله کم مايه در اين رابطه نوشته است و در لابلاي برخي کتابها به گونه مختصر از اين موضوع سخن به ميان آمده است که در معرفي منابع وپيشينه به آنها اشاره خواهيم کرد. از اين‌رو در اين پژوهش سعي مي‏شود با بررسي و معرفي بخشي از تاريخ تشيع، زواياي پنهاني و ناشناخته جامعه شيعه درگذشته کشف گردد تا سرآغازي براي تحقيقات پسيني پژوهشگران باشد.
1-1-4- پرسش‌هاي پژوهش
پرسش اصلي در اين تحقيق اين است که:
چرا و چگونه تشيع در گيلان و ديلمان ورود کرده و گسترش پيدا کرد؟
اين سوال اصلي پرسشهاي فرعي ديگري را به دنبال دارد که عبارتند از:
1-1-4-1- سادات وعلويان مهاجر چه ميزان درنفوذ و گسترش تشيع در مناطق گيل وديلم نقش داشته اند؟
1-1-4-2- بيدادگري وحملات بي امان سپاهيان اعراب که منادي اسلام غير شيعي بودند چه مقدار در پذيرفتن تشيع توسط مردم نواحي تاثير گذار بوده است؟
1-1-4-3- چه عاملي موجب ماندگاري وپايداري تشيع در اين سامان گرديد ؟
1-1-4-4- روش نهادينه وفراگير کردن مکتب تشيع درگيل وديلم توسط بزرگان ورهبران شيعي چه بوده است؟
1-1-4-5- شيعيان در اين منطقه چه مقدار در خدمات دهي علمي وفرهنگي در محيط پيراموني خويش يا حتي در کل جهان اسلام نقش داشته اند؟
1-1-5- فرضيه‌هاي پژوهش؛
فرضيه اصلي ما در اين پژوهش که پاسخ سوال اصلي را نيز در بر دارد. اين است که: برخوردهاي ظالمانه خلفاي اسلامي با ديلميان و پناه آوردن علويان مخالف خلافت سني به گيل و ديلم فعاليت تبليغي آنان مردم آن در ورود و گسترش تشيع درآن سامان تاثير گذار بوده است. فرضيه‌هاي فرعي اين تحقيق آن است که؛ سادات وبزرگان شيعي با شيوه فرهنگي واخلاق عملي به تبليغ وترويج باورهاي شيعي همت گماشتند که اين امر اقبال بيش از پيش مردم به پذيرش عقايد تشيع را فراهم کرد. اهالي اين منطقه با بهره گيري از آموزه‌هاي شيعه در عرصه علم وفرهنگ وهنر خدمات ارزنده‌اي را به جهان اسلام ارائه نمودند.
1-1-6- روش تحقيق و شيوه گردآوري اطلاعات
روش تحقيق اين پژوهش توصيفي و تحليلي است. اطلاعات و مطالب اين تحقيق نيز به صورت کتابخانه‌اي و ميداني گردآوري شده است.
1-1-7- معرفي و بررسي منابع
در اين بخش به معرفي منابع پايه و تأليفات کهن ودست اول که در پژوهش اين اثر از آنها بهره برده شده است مي‏پردازيم واز جايگاه و ميزان بهره گيري از آن آثار سخن خواهيم گفت براي سهولت بررسي، آنها را در در چند گروه تقسيم بندي کرده وآنگاه به مهمترين منابعي که نقش اساسي در شکل دهي اين نوشتار داشته‌اند اشاره مي‏شود.
1-1-7-1- تواريخ عمومي
تواريخ عمومي يا جهاني يک نوع تاريخنگاري مرسوم در عصر اسلامي است که در آن مباحث تاريخي از خلقت آفرينش تا زمان نويسنده پيگيري شده است. معمولا سير تاريخ نويسي عمومي بر مبناي سالشماري يا بر اساس ترتيب خلفا اسلامي بوده است. نويسندگان اين نوع آثار غالبا داده‌هاي تاريخي خويش را از تک نگاري‌هاي تاريخ نگاران پيشيني خويش اخذ کرده‌اند و امروزه آن آثار در دسترس نيست. به جهت ارزشمند بودن آن تک نگاري‌هاي مفقود شده تواريخ عمومي اهميت دوچنداني پيدا کرده‌اند. در ادامه به معرفي و بررسي برخي به مهم‌ترين تواريخ عمومي اي که در اين نوشتار از آنها استفاده شده است، مي‌پردازيم.
1-1-7-1-1- تاريخ الامم والملوک (تاريخ طبري)
تأليف محمد بن‌جرير طبري (م310ق) که مهمترين کتاب تاريخي در جهان اسلام محسوب مي‏شود اين اثراز اخبار وحوادث، از خلقت آفرينش تا اوائل قرن چهارم را گزارش مي‏دهد که از لحاظ تفصيل وتعدد استناد داراي ارزش مي‏باشد. در بسياري از بخشهاي اين پژوهش به ويژه فصل اول که مربوط به برخورد ديلميان با مسلمانان مي‏باشد ونيز ورود سادات شيعي به گيل وديلم از اين کتاب بهره گرفته شده است.
1-1-7-1-2- مروج الذهب
نوشته علي بن‌حسين مسعودي (م346ق) يکي از معروفترين تاريخهاي عمومي مي‏باشد. اين کتاب نيز مانند تاريخ طبري از پيدايش خلقت شروع مي‏شود وحوادث و وقايع را تا سال 346هجري بازگو مي‏نمايد مسعودي در اين کتاب نگاه تاريخي صرف ندارد بلکه وي از جهاتي مختلف به گذشته نگريسته از اين‌رو او اطلاعات گوناگوني از تاريخ علوم،جغرافيا،اديان، باورهاي مذهبي،کتابشناسي و ساير موضوعات بدست مي‏دهد که در نوع خودش ارزشمند است. اين تحقيق در برخي از موارد از داده‌هاي تاريخي‌اش پيرامون ورود اسلام وعلويان به ديلم،ونيز از آگاهيهاي جغرافياي‌اش استفاده کرده است.
1-1-7-1-3- تجارب الامم
تأليف فيلسوف ورياضي دان ومورخ تحليل گر ابوعلي احمد بن‌محمد بن‌مسکويه (م421ق) است.هدف وي از نگاشتن اين کتاب آن بوده است تا با بررسي حوادث گذشته،به اصلاح امور در حال وآينده پرداخته شود. او برخلاف تاريخ نگاران پيش از خود، کتابش را از دوره حکومت پيشداديان پادشاهان اساطيري ايران آغاز مي‏نمايد وتا سال 369 ادامه مي‏دهد. اين تحقيق از برخي گزارش‌هاي منحصر بفرد کتاب تجارب الامم بهره برده است.
1-1-7-1-4- الکامل في التاريخ
اين کتاب نوشته ابوالحسن علي بن‌محمد شيباني معروف به ابن‌اثير جزري (م630) ونويسنده دو اثر معروف اسدالغابه في معرفه الصحابه و اللباب في تهذيب الانساب مي‏باشد ابن‌اثير هرچند بخشي از کتاب خود از تاريخ طبري البته با شيوه‌اي جذاب اخذ کرده است ولي علاوه براين به برخي از آثار تک نگاري‌هاي تاريخي نيز دسترسي داشته و از آنها نيز استفاده کرده است. افزون بر اين مشاهدات و حوداث زمان خود را نيز افزوده است که پژوهش حاضر از بعضي از گزاره‌هاي تاريخي آن در زمينه ورود اسلام بهره‌مند گرديده است.
1-1-7-2- فتوح نگاري
يکي از شاخه‌هاي تاريخ نگاري اسلامي، فتوح نگاري است. فتوح نگاري عمدتا از اوائل قرن سوم توسط نويسندگان مسلمان آغاز گرديد. در اين نوع کتابها از چگونگي گشايش سرزمينهاي مختلف توسط مسلمانان در دوران پس از پيامبر بحث شده است. فتوح نگاري‌ها برخي عمومي هستند مانند فتوح البلدان بلاذري و برخي درباره فتح منطقه‏اي خاص بحث کرده‌اند. مانند؛ فتوح الشام واقدي. در پژوهش پيش رو از پاره‌اي آثار اين چنيني استفاده شده است که کتاب فتوح البلدان بلاذري يکي از مهم‌ترين آنهاست. اين کتاب يکي از دو کتاب با ارزش احمد بن‌يحيي بلاذري (م279) نويسنده کتاب پر ارج انساب الاشراف مي‏باشد که مورخ شهير مسعودي مي‏گويد؛ در اخبار فتح شهرها کتابي بهتر از آن نمي‏شناسد. بلاذري محتواي اين کتاب را با اخباري از فتح شبه جزيره عربستان آغاز مي‏نمايد. آنگاه از ساير مناطق فتح شده توسط مسلمانان،از جمله شهرهاي ايران گزارش مي‏دهد. وي در اين اثر تنها به گزارش حوادث اکتفا نمي‏کند.بلکه در زمينه وضع اجتماعي واقتصادي وتمدن وفرهنگ سرزمينهاي مفتوحه اطلاعات ارزشمندي را ارائه مي‏دهد. که در اين نوشتار از گزارشهاي او در رابطه با برخورد مسلمانان با اهالي گيل وديلم استفاده شده است.
1-1-7-3- تاريخ نگاري زيديان
زيديان جداي از انواع مختلف تاريخ نگاري مسلمانان، يک نوع تاريخ نويسي خاص خود را دنبال مي‏کردند. آن نيز تاريخ نگاري بر حول محور زندگاني وسيره امامان زيدي بود. آنان در اين راستا تأليفات ارزشمندي پديد آوردند. که گزارشهاي تاريخي در اين آثار بسيار مفيد وحتي بعضا منحصر بفرد مي‏باشد. که محققان در تحليل گزارش‌هاي تاريخي بدان نيازمند مي‏باشند. از آنجاييکه بسياري از مباحث اين تحقيق با شيعيان زيدي در گيل وديلم ارتباط دارد از اين نوع کتابها استفاده شده است که مهمترين آنان عبارتند از:
1-1-7-3-1- کتاب المصابيح من اخبار المصطفي والمرتضي والائمه من ولدهما الطاهرين
اين اثر ابوالعباس احمد بن‌ابراهيم حسني عالم فرهيخته وشهير زيديه نگاشته است. حسني اين کتاب را تا شرح حال زيد بن‌علي به رشته تحرير در آورده بود ولي با فرا رسيدن مرگش در تأليف اين اثر نا تمام ماند. البته يکي از شاگردانش به نام علي بن‌بلال آملي با در اختيار داشتن روايات حسني اين نوشته را تکميل نمود. کتاب المصابيح را از زندگاني پيامبر آغاز مي‏شود و باگزارشي از زندگاني ناصر اطروش به پايان مي‏رسد. نويسنده کتاب در مبحث راجع به امام علي ع بخوبي واستدلالي بحث کرده است تا حقانيت آن حضرت را به اثبات برساند. نکته جالب آنکه او از حسن بن‌زيد ومحمد ابن‌زيد دو تن از داعيان علوي که پايه گذار حکومت علويان شمال بوده‌اند را در کتا ب خود نامي به ميان نياورده است. به نظر مي‏رسد وي به امامت آندو اعتقاد نداشته است. پژوهنده در بررسي حيات ناصر اطروش (م304ق) از اين اثر بهره برده است.
1-1-7-3-2- الافاده في التاريخ الائمه الساده
نوشته ابوطالب الناطق بالحق يحيي بن‌حسين بن‌هارون معروف به ابوطالب هاروني (م 424ق) از ائمه ودانشمندان برجسته زيدي است. وي مدتي را نيز در گيلان وديلم امامت زيديان را بر عهده داشته است. اين کتاب تاريخ جمعي از امامان زيدي از امير المومنين (ع) تا ابوعبدالله ابن‌الداعي (م360ق) را در بر دارد. نويسنده با بهره گيري از منابع نويسندگاني پيشيني زيديه اطلاعات قابل ملاحظه‌اي درباره برخي از امامان زيدي ازجمله ناصر اطروش وابو عبدالله ابن‌الداعي ارائه کرده است که براي اين تحقيق سودمند بوده است.
1-1-7-3-3- الحدائق الورديه في مناقب الائمه الزيديه
تأليف حميد بن‌احمد محلي (م652ق) اين کتاب يکي از مهم‌ترين کتابها در باره تاريخ زيديه محسوب مي‏شود. محلي در حدائق الورديه از منابع فراواني از جمله از دو کتاب فوق وسيره نگاري‌هاي ائمه زيديه بهره برده است. اين کتاب از زندگاني امام علي ع شروع وبا شرح زندگاني امام حمزه بن‌عبدالله المنصور بالله (م614ق) به اتمام مي‏رسد. حدائق نسبت به دو اثر قبلي آگاهيهاي بيشتري را به دست مي‏دهد. محلي در خصوص اخبار داعيان وعلويان شمال،باتوجه به اين که مصادري را که همکيشان ايراني وي به يمن انتقال داده بودند گزارش‌هاي ارزنده‌اي را ارائه مي‏دهد.
1-1-7-3-4- مآثرالابرار في تفصيل مجملات جواهر الاخبار (اللواحق النديه بالحدائق الورديه)
تأليف محمد بن‌علي زحيف معروف به “ابن فند”، (زنده در سال 916ق) اين کتاب يکي از تاريخ نگاري‌هاي جامع و مفصل تاريخ زيديه به شمار مي‌رود. ابن‌فند اين اثر را در شرح کتاب منظوم “المجملات جواهر الاخبار” يا (کتاب بسامه) صارم الدين وزير (م 914ق) که مشتمل اشعار تاريخي بود به رشته تحرير درآورد. اين کتاب به نوعي در تکميل کتاب الحدائق الورديه (قبلا به آن اشاره شد.) نگاشته شده است. از اين‌رو به “اللواحق النديه بالحدائق الورديه” نيز ناميده شده است. ابن‌فند کتابش را با شرح احوالات امام علي (ع) و زندگاني سياسي آن حضرت آغاز و سپس با بيان حيات سياسي و اجتماعي تک تک امامان زيديه تا عصر خويش به پايان مي‌رساند. او در اين اثر از کتابهاي تاريخي و غير تاريخي پيش از خود بهره برده است. محتواي کتاب مآثر الابرار در بسياري از موارد با کتاب “الحدائق الورديه” المحلي (م652ق) تفاوتي ندارد. البته در موارد نادري افزوده‌هاي نسبت به الحدائق را دارا است. ولي بيشترين اهميت اين کتاب به مطالبي است که مولف پس از زمان نويسنده الحدائق، آن را در کتابش ذکر کرده است. در تحقيق پيش رو در بسياري از مطالب اين نوشتار با ارزش استفاده گرديده است.
1-1-7-4- تواريخ محلي؛
تاريخ نگاري محلي که يک نوع اقليم‌شناسي در متن تاريخ به شمار مي‏رود آگاهيهاي گسترده‌اي پيرامون موضوعات گوناگوني چون فرهنگ، ادب، هنر،آداب ورسوم، نژاد، ابنيه وعمارات، رخدادهاي اجتماعي وسياسي واقتصادي، رجال ومشاهيرو….. در محدوده يک منطقه خاص را ارائه مي‏کند که معمولا حاکمان محلي براي اغراض سياسي از اين دست تاريخ نگاريها حمايت مي‏کردند. نگارنده از چند اثر اين چنيني که اطلاعات سودمندي را به دست مي‏دهند. استفاده برده است که برخي از انها عبارتند از:
1-1-7-4-1- تاريخ طبرستان
تأليف بهاء الدين محمد بن‌حسن بن‌اسفنديار کاتب (زنده، قرن 7ق) که از شرح حال وي غير از مقدمه کتابش چيزي دانسته نيست.اوکتابش را از ابتداي بنياد طبرستان شروع وبا بيان وقايعي از حکومت محلي آل باوند در سال 606 به پايان مي‏برد. البته وي اساس اين تأليف را برکتاب تاريخ طبرستان يزدادي که در زمان قابوس بن‌وشمگير (403-366) نوشته بود بنا نهاده است. هرچند که افزودنيهاي وي در اين اثر کم نيست. اين کتاب که گزارش‌هاي قابل توجه وگاهي مطالب منحصر بفردي را در خود جاي داده است، که ارزشمند وقابل استفاده براي پژوهش گران مي‏باشد. به مقدار قابل توجهي از مطالب اين اثر در پژوهش پيش رو استفاده شده است.
1-1-7-4-2- تاريخ گيلان وديلمستان
تأليف سيد ظهيرالدين بن‌سيد نصير الدين مرعشي (زنده 892ق) از نوادگان سيد قوام الدين مرعشي پايه گذار سلسله مرعشيان طبرستان مي‏باشد. اين کتاب يکي از منابع مهم شيعه پژوهي در ايران محسوب مي‏شود. نويسنده به سفارش حاکمان کيايي گيلان به رشته تحرير در آورده است. اين اثر از يک مقدمه وشش باب برخوردار بوده است. سوگمندانه مقدمه وباب اول که مطالبي چون محدوده جغرافيايي و زبانشناسي گيل وديلم وتاريخ پيش از اسلام گيلان را در بر داشته،مفقود شده است. ولي بقيه قسمت‌ها که بخش عظيمي از تاريخ حکومت شيعي آل کيا وروابط



قیمت: تومان


پاسخ دهید