دانشگاه شهيد بهشتي
دانشکده معماري و شهرسازي
گروه برنامه ريزي و طراحي مجتمع زيستي
دوره کارشناسي ارشد برنامه‌ريزي شهري
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته برنامه‌ريزي شهري
برنامه ريزي ارتقاء کيفيت زندگي در نواحي خرد شهري،
مورد پژوهي: منطقه 10 شهر تهران
استاد راهنما: دکتر مظفر صرافي
استاد مشاور: دکتر فرخ مشيري
دانشجو: صغرا ذوالفقاري گرجکلائي
زمستان 1392
تقديم به پدر و مادر مهربانم،
که هميشه گفتند” تو مي تواني انجام دهي” تا اينکه من باورشان کردم.
تقديم به برادرم عزيزم صابر،
که همواره در طول تحصيل متحمل زحماتم بود و تکيه گاه من در مواجهه با مشکلات، و وجودش مايه دلگرمي من مي باشد.
تقديم به همسر دوست داشتني ام بهزاد،
که عشق و اميد را سرمايه وجودم ساخت.

شايد بوسه اي باشد بر دستان آنان که دوست مي دارمشان.
حمد و سپاس خداي را که آفريننده آسمانها و زمين است
و دري که او از رحمت گشايد هيچ کس نتواند بست و هيچ کس جز او نتواند گشود
حال که به ياري ايزد يکتا توفيقي هر چند ناچيز در کسب علم و دانش نصيبم گرديده است، لازم مي دانم مراتب سپاس و تشکر خود را تقديم بزرگواراني نمايم که در اين راه ياورم بوده اند.
از استاد راهنماي گرانقدرم، جناب آقاي دکتر مظفر صرافي که با صبر و شکيبايي نه تنها مرا در تمامي مراحل انجام پايان نامه راهنمايي و ياري نمودند، بلکه با خلق و خوي نيکوي خود درس اخلاق و انسانيت نيز به من آموختند، تشکر و قدرداني مي کنم و براي ايشان از خداوند منان آرزوي توفيق و سلامتي و عزت روزافزون دارم.
از استاد مشاور عزيزم، جناب آقاي دکتر مشيري به خاطر زحمات بي دريغ ايشان در راهنمايي اين پژوهش تقدير و تشکر مي کنم.
از زحمات تمامي اساتيد گرانقدر دانشگاه شهيد بهشتي که افتخار شاگردي آنها را داشته ام کمال تشکر و قدرداني را مي نمايم و از خداوند بزرگ براي تمامي آنها آرزوي سعادت روزافزون را خواستارم.
از زحمات بي شائبه پدر و مادر مهربانم و تمامي اعضاي خانواده ام، که در تمامي مراحل زندگي همچون کوهي استوار پشتوانه ام بودند کمال تشکر و قدرداني را دارم.
از مهندس بهزاد اميري نژاد همسر عزيزم که بي شک اگرهمراهي هايش نبود نمي توانستم اين رساله را به پايان برسانم، صميمانه تشکر مي کنم.
از دوست عزيزم مهندس سحر غلامي که در مراحل تحليل اين پايان نامه همراهم بود ، کمال تشکر و قدرداني را دارم.
از دوستان خوبم مهندس صاحبه فرجي و مهندس سجاد ايزدي که اطلاعات مربوط به مورد پژوهي ام را در اختيارم قرار دادند، کمال تشکر را دارم.
همينطور در پايان از تمام دوستان و عزيزاني که در اين پايان نامه همراهم بودند، کمال تشکر و قدرداني را دارم و از خداي بزرگ براي تمامي آنها سعادت و سلامت آرزو دارم.
به اين اميد که هميشه شايسته فداکاري ها و قدر شناس محبت هايشان باشم.
نام‌خانوادگي: ذوالفقاري گرجکلائي نام: صغرا
دانشكده: معماري و شهرسازي رشته تحصيلي: گروه برنامه ريزي و طراحي مجتمع زيستي- رشته برنامه ريزي شهري
نام استادراهنما: آقاي دکتر مظفر صرافي تاريخ فراغت از تحصيل: 22/10/1392
عنوان پايان‌نامه: برنامه ريزي ارتقاء کيفيت زندگي در نواحي خرد شهري، مورد پژوهي محلات منطقه 10 شهر تهران.
فهرست مطالب
فصل اول- کليات پژوهش1
1-1-مقدمه2
2-1-سابقه و ضرورت پژوهش2
3-1- مشکل پژوهش4
4-1- اهدف پژوهش4
1-4-1-هدف اصلي4
2-4-2- اهداف فرعي4
5-1- پرسش هاي پژوهش5
6-1- فرضيه هاي پژوهش6
7-1- تعريف اصطلاحات کليدي پايان نامه7
8-1- روش شناسي پژوهش8
1-8-1- منابع داده ها و روش هاي جمع آوري آنها8
2-8-1- تحليل داده ها9
3-8-1- روش هاي تجويز راهکارها و راه حل ها در مرحله تجويز15
9-1- ساختار پايان نامه15
فصل دوم- تشريح چارچوب نظري، تجربي و فني مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي18
1-2- مقدمه19
2-2- هدف19
3-2- روش کار19
4-2- معرفي و تشريح پايه هاي نظري مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي21
1-4-2- مقدمه21
2-4-2- هدف21
3-4-2- روش کار21
5-3-2- معرفي تعاريف پايه انگاشت کيفيت زندگي22
1-5-3-2- ابعاد کيفيت زندگي23
2-5-3-2 تعاريف ناظر بر ابعاد عيني و ذهني کيفيت زندگي23
6-3-2- معرفي سير تحول تفکر انگاشت کيفيت زندگي25
1-6-3-2- تعريف استاندارد زيست25
2-6-3-2- مقايسه استاندارد زيست و کيفيت زندگي26
3-6-3-2- تفاوت استاندارد زيست و کيفيت زندگي27
4-6-3-2- سير تحولات انگاشت کيفيت زندگي27
7-3-2- معرفي و تعريف انگاشت هاي مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي33
8-3-2- رويکردهاي کيفيت زندگي35
9-3-2- بررسي انگاشت کيفيت زندگي در برنامه ريزي شهري36
1-9-3-2- تعريف کيفيت زندگي در چارچوب تفکر و عمل برنامه ريزي36
2-9-3-2- تاثير مفهوم کيفيت زندگي بر برنامه ريزي36
3-9-3-2- اهميت مطالعه کيفيت زندگي در برنامه ريزي شهري37
4-2- معرفي و تشريح پايه هاي تجربي مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي39
1-4-2- مقدمه39
2-4-2- هدف39
3-4-2- روش کار39
4-4-2- معرفي تجارب بکارگيري انگاشت و شاخص هاي کيفيت زندگي در کشورهاي بيشتر توسعه يافته40
1-4-4-2- مطالعه شاخص کيفيت زندگي در گرند تراورس آمريکا موسوم به Q199840
2-4-4-2- مطالعه شاخص کيفيت زندگي در آنتاريو کانادا42
5-4-2- معرفي تجارب بکارگيري انگاشت و شاخص هاي کيفيت زندگي در کشورهاي در حال توسعه43
1-5-4-2- مطالعه شاخص کيفيت زندگي در شهر ليما در کشور پرو43
2-5-4-2- مطالعه شاخص کيفيت زندگي در شهر آديس آبابا در کشور اتيوپي44
3-5-4-2- مطالعه شاخص کيفيت زندگي در مناطق 22 گانه شهر تهران در کشور ايران46
4-5-4-2- کيفيت زندگي مردم شهر تهران بر اساس پرسشنامه WHOQOL-BREF46
6-4- 2- شواهد تجربي در سنجش کيفيت زندگي عيني و ذهني47
5-2- معرفي روشها و فنون مرتبط با بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي در برنامه ريزي شهري48
1-5-2- مقدمه48
2-5-2- هدف48
3-5-2- روش کار48
4-5-2- سنجش کيفيت زندگي50
1-4-5-2- عرصه هاي زندگي50
2-4-5-2- اصول اساسي سنجش کيفيت زندگي52
3-4-5-2- رهنمودهايي براي سنجش کيفيت زندگي52
4-4-5-2- سنجش عيني کيفيت زندگي با استفاده از تجزيه و تحليل داده هاي ثانويه54
5-4-5-2- سنجش ذهني کيفيت زندگي با جمع آوري داده هاي اوليه و تجزيه و تحليل داده هاي مميزي56
6-4-5-2- تحليل مقايسه اي بين رهيافت هاي ذهني و عيني کيفيت زندگي57
7-4-5-2- تئوري هاي رابطه ميان شاخص هاي عيني و ذهني کيفيت زندگي59
8-4-5-2- ترکيب کيفيت زندگي عيني و ذهني60
9-4-5-2- حالت هاي کيفيت زندگي60
5-5-2- مدل هاي انگاشتي کيفيت زندگي61
6-2- جمع بندي و معرفي چارچوب انگاشتي پژوهش70
1-6-2- هدف70
2-6-2- روش کار70
3-6-2- جمع بندي چارچوب هاي نظري انگاشت کيفيت زندگي71
4-6-2- جمع بندي تجارب جهاني بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي72
5-6-2- جمع بندي چارچوب هاي فني انگاشت کيفيت زندگي74
6-6-2- معرفي چارچوب انگاشتي پژوهش76
فصل سوم- معرفي فرايند انتخاب و شناخت موردپژوهي78
1-3- مقدمه79
2-3- هدف79
3-3- روش کار79
4-3- تشريح دلايل انتخاب شهر تهران به عنوان زمينه کار و منطقه 10 شهر تهران به عنوان مورد پژوهي پايان نامه81
5-3- شناخت و توصيف محدوده مورد پژوهي81
1-5-3- مقدمه81
2-5-3- بررسي و شناخت منطقه 10 شهر تهران به ‌عنوان محيط سيستم مورد برنامه‌ريزي83
1-2-5-3- مقدمه83
2-2-5-3- سير تحولات شکل گيري منطقه 1083
3-2-5-3- موقعيت و تقسيمات اداري منطقه84
4-2-5-3- ويژگي هاي سازمان فضايي منطقه 10 شهر تهران86
3-5-3- بررسي و شناخت محلات دهگانه منطقه 10 به ‌عنوان سيستم مورد برنامه‌ريزي98
6-3- جمع بندي110
فصل چهارم- بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي در تحليل ويژگي هاي مورد پژوهي پايان نامه112
1-4- مقدمه113
2-4- هدف113
3-4- روش کار113
4-4- معرفي فرايند سنجش کيفيت زندگي در محلات دهگانه منطقه 10 شهر تهران115
1-4-4- گام نخست- انتخاب عرصه هاي زندگي و شاخص هاي مربوط به آنها در منطقه 10 شهر تهران115
2-4-4- گام دوم- سنجش کيفيت زندگي در محلات دهگانه منطقه 10 شهر تهران از ديدگاه ساکنان118
1-2-4-4- طراحي پرسشنامه به منظورجمع آوري داده هاي اوليه118
2-2-4-4- تحليل روايي و پايايي پرسشنامه119
3-2-4-4- معرفي جامعه آماري و تعيين حجم نمونه120
4-2-4-4- تفکيک حجم نمونه بر حسب جمعيت محلات اداري مورد پژوهي، منطقه 10 شهر تهران121
5-2-4-4- نتايج تحليل کيفيت زندگي ذهني در سطح منطقه 10 و محلات 10 گانه آن122
1-5-2-4-4- تحليل ويژگي هاي خانوار در منطقه 10 شهر تهران122
2-5-2-4- 4- تحليل کيفيت زندگي ذهني در عرصه هاي چهارگانه124
3-5-2-4-4- تعيين وضعيت کيفيت زندگي ذهني در محلات منطقه 10 شهر تهران143
3-4-4- گام سوم- سنجش کيفيت زندگي عيني در محلات دهگانه منطقه 10 شهر تهران145
1-3-4-4- آماده سازي لايه ها145
2-3-4-4- تعيين کيفيت زندگي عيني درارتباط با عرصه ها167
1-2-3-4-4- کيفيت زندگي عيني مربوط به عرصه دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري167
2-2-3-4-4- کيفيت زندگي عيني مربوط به عرصه اجتماعي174
3-2-3-4-4- کيفيت زندگي عيني مربوط به عرصه مسکن176
4-2-3-4-4- کيفيت زندگي عيني مربوط به عرصه زيست محيطي178
3-3-4-4- تعيين وضعيت کيفيت زندگي عيني در محلات منطقه 10181
4-4-4-گام چهارم- تلفيق ابعاد عيني و ذهني و تعيين حالت هاي کيفيت زندگي183
5-4- جمع بندي187
فصل پنجم- طراحي برنامه ارتقا کيفيت زندگي نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران191
1-5- مقدمه192
2-5- هدف192
3-5- روش کار192
4-5- توليد بيانيه اهداف برنامه ريزي براي ارتقا کيفيت زندگي نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران193
1-4-5- مقدمه193
2-4-5- بازبيني اهداف برنامه هاي توسعه منطقه 10 شهر تهران194
3-4-5- تدوين اهداف برنامه ريزي ارتقا کيفيت زندگي بر اساس مشکلات تعيين شده در بخش تحليل مورد پژوهي195
4-4-5- تدوين بيانيه نهايي اهداف برنامه ريزي ارتقا کيفيت زندگي نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران198
5-5- انتخاب و بکارگيري روش طراحي برنامه ارتقا کيفيت زندگي در نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران199
1-5-5- بررسي فنون طراحي برنامه شهري199
1-1-5-5- روش تحليل عرصه هاي تصميم گيري مرتبط199
2-1-5-5- فن بهينه سازي تصميم202
3-1-5-5- معرفي تدوين سناريو202
4-1-5-5- فن تحليل سطوح بالقوه203
5-1-5-5- فن نقشه‌هاي هم‌پوش203
2-5-5- انتخاب فن مناسب طراحي برنامه ارتقا کيفيت زندگي در نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران203
3-5-5- بکارگيري فن تحليل عرصه هاي تصميم گيري در برنامه ريزي براي ارتقا کيفيت زندگي در محلات دچار محروميت و سازش پذيري منطقه 10 شهر تهران205
1-3-5-5-گام نخست: توليد عرصه هاي تصميم گيري مرتبط براي بکارگيري در فرايند برنامه ريزي ارتقاء کيفيت زندگي نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران205
2-3-5-5- گام دوم : توليد اختيارهاي مربوط به عرصه هاي تصميم گيري تعيين شده207
3-3-5-5- گام سوم : توليد نمودار اختيارو تعيين سازگاري/ناسازگاري ميان اختيارها208
4-3-5-5- گام چهارم : توليد سناريوهاي گزينه بر اساس موانع اختيارهاي تصميم گيري211
5-3-5-5- گام پنجم: ارزيابي و انتخاب سناريوي برتر214
4-5-5- توليد راهبردهاي ارتقاي کيفيت زندگي بر اساس سناريوي برتر215
فصل ششم- نتيجه گيري و ارائه پيشنهادها218
1-6- مقدمه219
2-6- نتيجه گيري219
1-2-6- پاسخ به پرسش هاي پژوهش219
2-2-6- پاسخ به فرضيات پژوهش230
3-6-1- دستاوردهاي نظري و عملي پژوهش234
4-6- ارائه پيشنهادها237
5-6- معرفي قيود و محدوديت هاي انجام اين پايان نامه237
منابع و ماخذ238
پيوست شماره يک: پرسشنامه ساکنين243
پيوست شماره دو: آلفاي کرونباخ سوالات246
چکيده انگليسي247
فهرست جدول ها
جدول شماره 1-1- رويارويي اهداف و پرسش هاي پايان نامه6
جدول شماره 2-1- گردآوري داده هاي ثانويه9
جدول شماره 3-1- طيف ليکرت به کار رفته در پژوهش11
جدول شماره 4-1- حالت هاي کيفيت زندگي14
جدول شماره 1-2- نمونه هايي از تعاريف کيفيت زندگي24
جدول شماره2-2- تحول تاريخي شکل گيري انگاشت کيفيت زندگي31
جدول شماره3-2- مطالعات مربوط به کيفيت زندگي31
جدول شماره 4-2- خلاصه اي از تعاريف ارائه شده از بهزيستي در منابع مختلف33
جدول شماره 5-2- خلاصه مطالعات کيفيت زندگي شهري47
جدول شماره 6-2- عرصه هاي کيفيت زندگي51
جدول شماره 7-2- قوت ها و ضعف هاي دو رهيافت کيفيت زندگي59
جدول شماره 8-2- حالت هاي کيفيت زندگي61
جدول شماره 9-2- خلاصه شاخص ها: نمونه هايي از سراسر جهان73
جدول شماره 10-2- خلاصه مطالعات بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي74
جدول شماره1-3:خطر پذيري زلزله در مناطق 22 گانه تهران با توجه به مدلهاي مختلف زلزله86
جدول شماره 2-3 – جدول مقايسه جمعيت و ميزان رشد جمعيت شهر تهران و منطقه 10 در سال‌هاي 75-138587
جدول شماره 3-3- جدول مقايسه اندازه متوسط خانوار در شهر تهران و منطقه 10 شهر تهران در سال‌هاي 75-138588
جدول شماره 4-3 – جمعيت برحسب سن و جنس‌در شهر تهران و منطقة 10 شهر تهران در سال 138588
جدول شماره 5-3- تعداد و سهم جمعيت در مناطق 22 گانه تهران و محلات منطقه 10 شهر تهران در سال‌ 138589
جدول شماره 6-3- تراکم ناخالص جمعيتي مناطق 22 گانه شهر تهران بر اساس جمعيت سال 138590
جدول شماره 7-3- جدول مقايسه ميزان سواد در منطقه 10 شهر تهران90
جدول شماره 8-3- جمعيت 10 ساله و بيشتر منطقة 10شهر تهران بر حسب جنس،‌ وضع فعاليت و بخشهاي عمده فعاليت – 138591
جدول شماره9-3- مساحت معابر اصلي منطقه 1092
جدول شماره 10-3 – درصد و مساحت کاربري هاي شهر تهران و منطقه 1095
جدول شماره 11-3- توزيع نسبي خانوارهاي معمولي شهر تهران و منطقه 10 شهر تهران بر اساس نحوه تصرف محل سکونت،138597
جدول شماره12-3-تعداد اتاق در اختيار خانوارهاي ساکن در شهر تهران و منطقه 10 شهر تهران،138597
جدول شماره 13-3- واحدهاي مسکوني معمولي برحسب مساحت زيربنا در شهر تهران و منطقه 10 شهر تهران،138598
جدول شماره 14-3- ويژگي هاي مناطق شهر تهران110
جدول شماره 15-3- ويژگي هاي محلات 10 گانه منطقه 10111
جدول شماره 1-4- فهرست عرصه ها، متغيرها و شاخص هاي مربوط به متغيرهاي کيفيت زندگي در منطقه 10 شهر تهران117
جدول شماره 2-4- تفکيک حجم نمونه بر حسب جمعيت محلات اداري منطقه 10 و توزيع آن121
جدول شماره 3-4- ويژگي هاي فردي در منطقه 10 شهر تهران123
جدول شماره 4-4- ويژگي هاي خانوار در منطقه 10 شهر تهران123
جدول شماره 5-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير حمل و نقل و ارتباطات125
جدول شماره 6-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات آموزشي126
جدول شماره 7-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات فرهنگي128
جدول شماره 8-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات بهداشتي و درماني129
جدول شماره 9-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات اورژانسي130
جدول شماره 10-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات تفريحي و ورزشي131
جدول شماره11 -4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير خدمات تجاري132
جدول شماره12-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به عرصه دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري134
جدول شماره 13-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير نرخ سواد135
جدول شماره14-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير نرخ اشتغال136
جدول شماره15-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير فضاي قابل سکونت136
جدول شماره16-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به عرصه اجتماعي در سطح منطقه 10 و محلات دهگانه آن137
جدول شماره17-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير مساحت مسکن138
جدول شماره18-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير کيفيت واحد مسکوني139
جدول شماره 19-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به عرصه مسکن در سطح منطقه 10 و محلات دهگانه آن140
جدول شماره20-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص متغير آلاينده هاي هوا141
جدول شماره21-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به شاخص هاي متغير فاصله از خيابان142
جدول شماره22-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به عرصه زيست محيطي در سطح منطقه 10 و محلات دهگانه آن143
جدول شماره23-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به کيفيت زندگي در سطح منطقه 10 و محلات دهگانه آن144
جدول شماره 24- 4- مقايسه 9 کميتي ساعتي براي مقايسه دودويي معيارها171
جدول شماره 25-4: معيارها و امتيازدهي بين معياري و ضريب اهميت هر معيار در ارزيابي کيفيت عرصه دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري172
جدول شماره 26-4- ميزان رضايت پاسخ دهندگان نسبت به کيفيت زندگي در سطح منطقه 10 و محلات دهگانه آن188
جدول شماره 27-4- ماتريس تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي190
جدول شماره 1-5- بازبيني اهداف برنامه هاي فرادست194
جدول شماره 2-5- تدوين اهداف بر مبناي مشکلات مطرح شده در بخش تحليل مورد پژوهي196
جدول شماره 3-5- بيانيه نهايي اهداف199
جدول شماره 4-5- مقايسه روش هاي طراحي برنامه شهري و انتخاب روش مناسب بکارگيري205
جدول شماره 5-5- توليد نهايي و توجيه عرصه هاي تصميم گيري منتج از بيانيه نهايي اهداف برنامه ريزي207
جدول شماره 6-5- تعيين اختيارها در عرصه هاي تصميم گيري، در چارچوب اهداف و راهبردها208
جدول شماره 7-5 – جدول معرفي عرصه ها و اختيارها209
جدول شماره 8-5- تشريح ناسازگاري بين اختيار ها211
جدول شماره 9-5- معرفي سناريوهاي گزينه214
جدول شماره 10-5- امتياز سناريوهاي گزينه از نظر تطابق با اهداف برنامه‌ريزي215
جدول شماره 11-5- بيانيه راهبردي ارتقاء کيفيت زندگي نواحي برنامه ريزي (محلات داراي حالت هاي محروميت و سازش پذيري) منطقه 10 شهر تهران217
جدول شماره 1-6- نمونه هايي از تعاريف کيفيت زندگي221
جدول شماره 2-6- خلاصه شاخص ها: نمونه هايي از سراسر جهان222
جدول شماره 3-6- فهرست عرصه ها، متغيرها و شاخص هاي مربوط به متغيرهاي کيفيت زندگي در منطقه 10 شهر تهران225
جدول شماره 4-6- وضعيت کيفيت زندگي ذهني در منطقه 10 شهر تهران و محلات دهگانه آن226
جدول شماره 5-6- ماتريس تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي229
فهرست نمودارها
نمودار شماره 1-1- چارچوب روش شناختي تحليل داده ها10
نمودار شماره 2-1- ساختار پايان نامه17
نمودار شماره 1-2-روش کار فصل 220
نمودار شماره 2-2-چارچوب انگاشتي پژوهش77
نمودار شماره 1-3- روش کار فصل 380
نمودار شماره 2-3- سيستم‌هاي تشكيل دهنده ساختار فضايي شهري82
نمودار شماره 1-1- روش کار فصل 4114
نمودار 2-4- ساخت سلسه مراتب براي انجام فرايند AHP171
فهرست شکل ها
شکل شماره 1-2- مدل نمايش ارتباط بين رضايتمندي در عرصه ها و رضايتمندي از زندگي63
شکل شماره 2-2- مدل نشان دهنده روابط بين رضايت عرصه مسکوني و کيفيت زندگي64
شکل شماره 3-2- مدل نمايش دهنده ارتباط بين شرايط عيني، پاسخ هاي ذهني و رضايت از همسايگي65
شکل شماره 4-2- مدل متصل کننده فعاليت ها ومنابع تفريحي به بهزيستي فردي (کيفيت زندگي) و کيفيت اجتماع65
شکل شماره 5-2- کيفيت زندگي که بر، ارتباطات بين نيازهاي انساني، ادراکات ذهني از تامين نياز و فرصت هاي ارائه شده دلالت مي کند.67
شکل شماره 6-2- چارچوب مفهومي (تسفازقي،2009)68
شکل شماره 1-3- نقشه تحليلي وضعيت دسترسي به وسائط حمل و نقل عمومي منطقه 10 شهر تهران94
شکل شماره 2-3- نقشه کاربري اراضي منطقه 1096
شکل شماره 3-3- نقشه نواحي و محلات منطقه 10 شهر تهران 99
شکل شماره 1-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا ايستگاه اتوبوس146
شکل شماره 2-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا ايستگاه اتوبوس تندرو147
شکل شماره 3-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا ايستگاه تاکسي147
شکل شماره 4-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مترو148
شکل شماره 5-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا خيابانهاي اصلي 149
شکل شماره 6-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص دسترسي به فضاي پارکينگ 150
شکل شماره 7-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا دبستان150
شکل شماره 8-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا راهنمايي151
شکل شماره 9-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا دبيرستان152
شکل شماره 10-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا هنرستان152
شکل شماره 11-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مساجد و مراکز مذهبي153
شکل شماره 12-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مراکز فرهنگي 154
شکل شماره 13-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا بيمارستان154
شکل شماره 14-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مراکز بهداشتي- درماني155
شکل شماره 15-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا ايستگاههاي آتشنشاني156
شکل شماره 16-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا ايستگاههاي پليس156
شکل شماره 17-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا تسهيلات ورزشي 157
شکل شماره 18-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا پارک و فضاي سبز158
شکل شماره 19-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مراکز تفريحي158
شکل شماره 20-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا مراکز تجاري159
شکل شماره 21-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله تا راسته هاي فعاليتي160
شکل شماره 22-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص نرخ مشارکت اقتصادي 161
شکل شماره 23-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص نرخ سواد162
شکل شماره 24-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص نرخ سواد163
شکل شماره 25-4- لايه رستري ايجاد شده از شاخص مساحت مسکن164
شکل شماره 26-4- لايه رستري ايجاد شده از شاخص عمر ساختمان164
شکل شماره 27-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله از گره هاي ترافيکي165
شکل شماره 28-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله از پايانه هاي حمل و نقل عمومي166
شکل شماره 29-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله از خيابان166
شکل شماره 30-4- لايه هاي رستري ايجاد شده از شاخص فاصله از پمپ بنزين و منابع سوخت168
شکل شماره 31-4- لايه هاي مربوط به متغيرهاي هفت گانه عرصه دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري168
شکل شماره 32-4- تعيين وضعيت کيفيت دسترسي به خدمات و تسهيلات شهري173
شکل شماره 33-4- لايه متغيرهاي مربوط به عرصه اجتماعي174
شکل شماره 34-4- تعيين وضعيت کيفيت عرصه اجتماعي175
شکل شماره 35-4- لايه متغيرهاي مربوط به عرصه مسکن176
شکل شماره 36-4- وضعيت کيفيت عرصه مسکن177
شکل شماره 37-4- لايه متغيرهاي مربوط به عرصه زيست محيطي179
شکل شماره 38-4- وضعيت کيفيت عرصه زيست محيطي180
شکل شماره 39-4- وضعيت کيفيت زندگي عيني در محلات منطقه 10182
شکل شماره 1-5- سطوح سه گانه تجريد در روش تحليل عرصه هاي تصميم گيري مرتبط201
شکل شماره 2-5 – نمودار اختيار در روش تحليل عرصه هاي تصميم گيري مرتبط202
شکل شماره3-5- نمودار درخت تصميم در روش تحليل عرصه هاي تصميم گيري مرتبط202
شکل شماره 4-5- گام هاي فن تحليل عرصه هاي تصميم گيري مرتبط206
شکل شماره 5-5- نمودار دايره‌اي عرصه‌هاي تصميم‌گيري و ميله‌هاي مانع در نواحي برنامه ريزي منطقه 10 شهر تهران210
شکل شماره 6-5- درخت توليد سناريوهاي گزينه213
شکل شماره 1-6- وضعيت کيفيت زندگي ذهني در عرصه ها و کيفيت ذهني کل در منطقه 10 شهر تهران و محلات دهگانه آن227
شکل شماره 2-6- وضعيت کيفيت زندگي عيني در عرصه ها و کيفيت ذهني کل در محلات دهگانه منطقه 10 شهر تهران228
شکل شماره 3-6- حالت هاي مختلف کيفيت زندگي در محلات دهگانه منطقه 10 شهر تهران229
شکل شماره4-6- کيفيت زندگي مناطق 22 گانه شهر تهران، 1385232
شکل شماره 5-6- گوناگوني کيفيت عيني در هريک از محلات با کيفيت عيني منطقه 10 شهر تهران232
شکل شماره 6-6- گوناگوني کيفيت زندگي ذهني در هريک از محلات با کيفيت ذهني منطقه 10 شهر تهران233
فهرست نقشه ها
نقشه شماره 1-3- موقعيت منطقه در شهر تهران و معرفي محلات دهگانه آن منطقه 1085
نقشه شماره 1-4- وضعيت کيفيت ذهني زندگي در محلات منطقه 10 شهر تهران184
نقشه شماره 2-4- وضعيت کيفيت عيني زندگي در محلات منطقه 10 شهر تهران185
نقشه شماره 3-4- حالت هاي کيفيت زندگي در محلات منطقه 10 شهر تهران186
فصل اول- کليات پژوهش
1-1- مقدمه
اين فصل در هشت بخش ارائه مي گردد. در بخش نخست موضوع پژوهش تبيين و تشريح شده است. در بخش دوم مشکلات پژوهش عنوان شده اند. اهداف اصلي و اهداف فرعي پژوهش در بخش سوم معرفي شدند. در بخش چهارم اين فصل پرسش هاي پژوهش عنوان شدند و در بخش پنجم فرضيات پژوهش مطرح گشتند. اصطلاحات کليدي مربوط به اين پايان نامه در بخش ششم تعريف شدند، در بخش هفتم روش شناسي پژوهش توضيح داده شد و سرانجام در بخش آخر، ساختار پژوهش ارائه گرديد .
2-1- طرح موضوع
در آغاز قرن 21 اهميت شاخص هاي اجتماعي و مسائل مرتبط با کيفيت زندگي و رضايتمندي در دانش اجتماعي، در بسياري از کشورهاي جهان به اثبات رسيده بود. حجم گسترده اي از کتابهاي به چاپ رسيده، معاني ارائه شده، مجلات انتشار يافته، ايجاد سازمانهاي رسمي بين المللي، برگزاري کنفرانس ها و همايش هاي بين المللي، نشانه هايي از گسترش مفاهيمي از اين دست مي باشد.
در اين چارچوب، مفاهيمي نظير کيفيت و رضايتمندي ريشه هاي خود را از تحقيقات مختلف در زمينه هاي سلامت، امنيت، رفاه، رضايتمندي سکونتي و محيط کالبدي شهري اتخاذ مي کنند. کيفيت زندگي، انگاشتي جامع، گسترده و پيچيده است که شرايط مادي و معنوي زندگي انسانها را در بر مي گيرد و علاوه بر استانداردهاي مادي زندگي به ابعاد اجتماعي، محيطي، کالبدي، فرهنگي و روان شناختي زندگي نيز توجه دارد و در دو سطح فردي و جمعي مورد سنجش قرار مي گيرد. کيفيت زندگي دو بعد دارد که به عنوان ابعاد عيني و ذهني شناخته مي شوند. کيفيت زندگي عيني، چگونگي شرايط عيني(بيروني) زندگي مردم را منعکس مي کند و با استفاده از شاخص هاي عيني که مرتبط با واقعيات قابل مشاهده زندگي و برآمده از داده هاي ثانويه مي باشند، سنجش مي شود. کيفيت زندگي ذهني، ادراکات ذهني(دروني) مردم را از شرايط عيني و از وضعيت زندگي خود منعکس مي سازد و با استفاده از سنجه هاي ذهني سنجش مي شود. اين انگاشت، به روش هاي متفاوت توسط اجتماعات پژوهشي مختلفي به کار گرفته شده است. با اين وجود، هيچ تعريف پذيرفته شده جهاني از آن وجود ندارد و در نتيجه در ميان انتظام هاي مختلف بر اساس هدفي که مي خواهند بدست بياورند و روش شناسي که به کار مي برند، به روش هاي متفاوتي مفهوم سازي شده است. اين تفاوت ها امکان داشتن تعريف پذيرفته شده جهاني و رويکرد روش شناسي براي ارزيابي و سنجش کيفيت زندگي را محدود مي سازد. اما رويکردهاي روش شناختي و انگاشتي موجود، مي تواند راهنمايي براي انتخاب يک يا ترکيبي از روش هاي موجود براي تحليل کيفيت زندگي براي محدوده اي خاص باشد.
در اين مطالعه ما از تلاش هاي قبلي انجام شده در زمينه تعريف کيفيت زندگي استفاده نموده و با ارائه آنها اين تعريف از کيفيت زندگي را مبناي مطالعه قرار مي دهيم: ” کيفيت زندگي انگاشتي چندوجهي، نسبي، متاثر از زمان، مکان و ارزش هاي فردي و اجتماعي است. اين انگاشت از يک سو به عوامل بيروني و عيني زندگي وابسته مي باشد و از سوي ديگر به برداشتهاي فردي افراد از جايگاهشان در زندگي در بستر فرهنگ و سيستم هاي ارزشي اي که در آنها رشد مي کنند، وابسته مي باشد.”
بر اساس سنجش همزمان کيفيت زندگي عيني و ذهني و تلفيق آنها با يکديگر، سطح کيفيت زندگي شامل چهار حالت مي گردد که به عنوان بهزيستي، ناهنجاري، سازش پذيري و محروميت شناخته مي شوند. اين حالت ها، درونداد مهمي براي سياست گذاران و برنامه ريزان شهري مي باشند تا مشکلات نواحي، دلايل نارضايتي و اولويت هاي شهروندان در زندگي را تشخيص دهند. بهزيستي زماني است که احساس ذهني افراد و شرايط عيني زندگي خوب است (زپف، 1984). اگر هم شرايط ذهني و هم شرايط عيني بد باشد، حالت محروميت وجود دارد. از سوي ديگر، اگر شرايط ذهني خوب و شرايط عيني زندگي بد باشد، حالت سازش پذيري وجود دارد و علاوه بر اين اگر شرايط ذهني بد و شرايط عيني زندگي خوب تشخيص داده شود، حالت ناهنجاري اتفاق مي افتد.
همچنين در بين انتظام هاي فکري مختلف درگير با مطالعات کيفيت زندگي، اين توافق وجود دارد که کيفيت زندگي به توصيف و ارزيابي شرايط زندگي مردم در يک مکان معين مربوط مي باشد. با وجود اينکه پژوهش هاي بسياري براي مطالعه کيفيت زندگي انجام شده است، اين پژوهش ها از نظر عرصه هاي زندگي که مورد مطالعه قرار مي دهند متنوع مي باشند. علاوه بر اين، مقياس به کار گرفته شده در مطالعات مختلف، متنوع مي باشد، بعضي مطالعات در سطح ملي مي باشند، برخي در سطح منطقه اي ، اما مطالعات بسيار کمي در مقياس هاي کوچکتر شبيه همسايگي يا سطح خرد شهري انجام شده است. بنابراين بيشتر مطالعات کيفيت زندگي در سطح منطقه و کشور مي باشند. اما اين نوع ارزيابي هاي با مقياس بالا مي تواند تغييرات فضايي بزرگ در کيفيت زندگي که ممکن است در مقياس هاي کوچک مانند بخش يا مراکز شهر غالب باشد را پنهان نمايد. در چنين شرايطي از تغييرات محلي در مطالعات با مقياس بزرگ اغلب چشم پوشي مي گردد. در نتيجه، آن دسته از مطالعات کيفيت زندگي که تلاش دارند تغييرات کيفيت زندگي را در مقياس هاي کوچکتر بررسي کنند، واجب مي باشد.
به همين خاطر اين پايان نامه بر آن است تا کيفيت زندگي را در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران با در نظر گرفتن هر دو کيفيت زندگي عيني و ذهني و تلفيق آنها با يکديگر مورد سنجش قرار دهد، تا حالت هاي کيفيت زندگي در اين محلات تشخيص داده شود و بر اساس حالت هاي تشخيص داده شده اولويت هاي برنامه ريزي ارتقاي کيفيت زندگي براي محلات مختلف منطقه 10 تعيين گردد. اين مطالعه توجه خاصي به نواحي دچار محروميت خواهد داشت و برنامه هاي راهبردي در راستاي بهبود وضعيت اين نواحي تدوين خواهد نمود.
3-1- ضرورت پژوهش
ساخت يک چارچوب مفهومي از کيفيت زندگي جهت ارتقاء زمينه هايي نظير رشد و توسعه شهري و رفاه فردي لازم و ضروري است. چنين چارچوبي جهت گسترش دانش تئوريک موثر بوده و همچنين گسترش و رشد ابزارهايي جهت ارتقاء جنبه هايي از کيفيت زندگي را فراهم مي آورد. مطالعات کيفيت زندگي از سوي افراد بسياري به عنوان درونداد مهمي براي سياست گذاران و برنامه ريزان شهري در راستاي تشخيص عوامل کليدي تاثير گذار بر کيفيت زندگي افراد نگريسته مي شوند. با وجود سودمندي اين مطالعات، در ايران، سنجش کيفيت زندگي به شکلي جامع و هدفمند در مقياس هاي کوچکتر از شهر انجام نشده است. علاوه براين کيفيت زندگي شهري معمولاً يا بر اساس شاخص هاي عيني و با استفاده از داده هاي ثانويه و يا با استفاده از شاخص هاي ذهني از ديدگاه ساکنان و ارزيابي ميزان رضايت آنها از زندگي شهري سنجش مي شود. به ندرت شاخص هاي عيني و ذهني کيفيت زندگي در ارتباط با يکديگر به کار گرفته مي شوند. اين در حاليست که سنجش همزمان آنها و تلفيق کيفيت زندگي عيني و ذهني با يکديگر، حالت هايي از کيفيت زندگي را روشن مي سازد که درونداد مهمي براي سياست گذاران و برنامه ريزان شهري مي باشند که توسط آنها مشکلات نواحي، دليل نارضايتي و اولويت هاي شهروندان در زندگي را تشخيص دهند. منطقه 10 شهر تهران، منطقه اي با ده محله و با فعاليت غالب مسکوني مي باشد که در طول زمان با مشکلات اجتماعي و کالبدي بسياري مواجه بوده است. لذا، برنامه ريزي براي ارتقاي کيفيت زندگي در محلات آن مستلزم سنجش کيفيت زندگي با استفاده از شاخص هاي عيني و ذهني به طور همزمان مي باشد تا محلات داراي اولويت، به منظور ارائه راهبردهاي ارتقاي کيفيت زندگي تعيين گشته و برنامه ريزي ارتقاي کيفيت زندگي براي محلات موردنظر صورت گيرد.
4-1- اهدف پژوهش
1-4-1- هدف اصلي
هدف اصلي اين پژوهش سنجش کيفيت زندگي ساکنين شهري در محلات منطقه 10 شهر تهران، در سطح خرد شهري، با در نظر گرفتن هر دو کيفيت زندگي عيني و ذهني و نيز ارائه راهبردهايي به منظور ارتقاي کيفيت زندگي در نواحي برنامه ريزي آن مي باشد.
در همين راستا، اهداف خردتري را که اين بررسي به دنبال دستيابي به آنهاست مي توان به صورت زير برشمرد:
2-4-1- اهداف فرعي
الف) اهداف کلي
1. کوشش در جهت شناخت مفاهيم مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي و عوامل تاثير گذار بر آن.
2. شناخت نقش و جايگاه مفهوم کيفيت زندگي در برنامه ريزي شهري.
ب) اهداف موردي
1. کوشش در جهت معرفي عوامل تاثيرگذار بر کيفيت زندگي شهري افراد ساکن در منطقه 10 شهر تهران.
2. سنجش کيفيت زندگي عيني و ذهني در محلات منطقه 10 شهر تهران.
3. تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران.
4. تجويز يک برنامه در سطح نواحي خرد شهري شامل راهبردها و سياست هاي برنامه ريزي، به منظور ارتقاء کيفيت زندگي در محلات منطقه 10 شهر تهران.
5-1- پرسش هاي پژوهش
براي هر يک از اهداف سوالات زير تعيين شده است. در واقع اين رويارويي اهداف با پرسش هاي پايان نامه نشان مي دهد که با پاسخگويي به پرسش هاي پايان نامه، به اهداف پايان نامه نيز پاسخ داده مي شود.
الف) پرسش هاي کلي
1. کيفيت زندگي شهري چيست و معيارها و شاخص هاي تعريف کننده آن کدامند؟
2. در برنامه ريزي شهري چه الگوها و مدل هايي براي سنجش کيفيت زندگي شهري وجود دارد؟
ب) پرسش هاي موردي
1. عرصه ها و شاخص هاي تاثيرگذار بر کيفيت زندگي در منطقه 10 شهر تهران کدامند؟
2. ميزان کيفيت زندگي ذهني در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران چه اندازه است؟
3. ميزان کيفيت زندگي عيني در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران چگونه است؟
4. چهار حالتي که نتيجه ترکيب کيفيت زندگي عيني و ذهني است در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران چيست؟
5. مزيت هاي تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي چيست؟
6. چگونه مي توان با بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي در فرايند برنامه ريزي شهري، کيفيت زندگي را در محلات داراي حالت هاي سازش پذيري و محروميت ارتقاء بخشيد؟
اهداف فرعي و پرسش هاي پژوهش در جدول زير نشان داده شده اند.
جدول شماره 1-1- رويارويي اهداف و پرسش هاي پايان نامه
اهداف فرعيپرسش هاي پژوهش
کلي
* کوشش در جهت شناخت مفاهيم مرتبط با انگاشت کيفيت زندگي و عوامل تاثير گذار بر آن. * کيفيت زندگي شهري چيست و معيارها و شاخص هاي تعريف کننده آن کدامند؟* * شناخت نقش و جايگاه مفهوم کيفيت زندگي در برنامه ريزي شهري.* در برنامه ريزي شهري چه الگوها و مدل هايي براي سنجش کيفيت زندگي شهري وجود دارد؟
موردي
تحليلي* کوشش در جهت معرفي عوامل تاثيرگذار بر کيفيت زندگي شهري افراد ساکن در منطقه 10 شهر تهران.* عرصه ها و شاخص هاي تاثيرگذار بر کيفيت زندگي در منطقه 10 شهر تهران کدامند؟
* سنجش کيفيت زندگي عيني و ذهني در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران.
* ميزان کيفيت زندگي ذهني در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران چه اندازه است؟
* ميزان کيفيت زندگي عيني در سطح خرد شهري چه اندازه است؟
* تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران.
* چهار حالتي که نتيجه ترکيب کيفيت زندگي عيني و ذهني است، در سطح محلات منطقه 10 شهر تهران چيست؟
* مزيت هاي تشخيص حالت هاي کيفيت زندگي چيست؟
*
تجويزي* تجويز يک برنامه در سطح نواحي خرد شهري شامل راهبردها و سياست هاي برنامه ريزي، به منظور ارتقاء کيفيت زندگي در محلات منطقه 10 شهر تهران.* چگونه مي توان با بکارگيري انگاشت کيفيت زندگي در فرايند برنامه ريزي شهري، کيفيت زندگي را در محلات داراي حالت هاي سازش پذيري و محروميت ارتقاء بخشيد؟ماخذ: نگارنده، ،1392.
6-1- فرضيه هاي پژوهش
فرضيات اين پژوهش به قرار زير مي باشد:
فرضيه 1
* مقياس بزرگ مطالعات کيفيت زندگي، گوناگوني فضايي در مقياس هاي محلي را پنهان مي کند.
فرضيه 2
* بررسي موقعيت رفاهي افراد با بررسي شرايط عيني و ذهني به طور همزمان امکان پذير است .
7-1- تعريف اصطلاحات کليدي پايان نامه
اين پايان نامه در فرايند مرور موضوع مورد پژوهش با انگاشت ها و اصطلاحات کليدي سرو کار دارد که به اين شرح مي باشد:
نخست- برنامه ريزي: مفهوم برنامه ريزي با ماهيت چند انتظامه، دورنماي جامع، ويژگي هاي تغيير يابنده و به طور پيوسته خود را در به زير پرسش بردن، دشوار است که بتوان آنرا در يک يا چند جمله تعريف کرد. با اين وجود، در زمان هاي مختلف برنامه ريزي توسط صاحبنظران تعريف شده است، تعاريفي که با وجود تفاوت ها داراي زمينه هاي مشترکي اند که به صورت فشرده در زير قابل بيان است:
الف) برنامه ريزي با آينده سروکار دارد. هرچند که بايد به اين نکته توجه نمود که ماهيت برنامه ريزي و خصلت آينده نگري آن نشانگر يک ناسازنمايي است، زيرا از يک سو برنامه ريزي به معناي کوششي است در جهت افزايش اطمينان درمورد آينده و از سوي ديگر آينده به طور ذاتي غير قابل پيشگويي است و با احتمالات و عدم قطعيت سرو کار دارد. يک راه ميانه، ميزاني از پيشگويي، از تدوين آماج و



قیمت: تومان


پاسخ دهید