چكيــده :
روابط ايران و روسيه (اتحاد جماهير شوروي سابق) قبل از انقلاب اسلامي تحت تاثير جنگ سرد بوده و پس از پيروزي انقلاب اسلامي در دوران جنگ تحميلي عراق همچنان توسعه نيافت ليكن پس از فروپاشي شوروي روابط دو كشور رو به توسعه گذاشت و در زمينه‌هاي سياسي، فرهنگي، اقتصادي، امنيتي و حتي هسته‌اي گسترش يافت. روسيه طي قراردادهاي دو جانبه با ايران متعهد گرديد نيروگاه اتمي بوشهر را به عنوان نماد روابط هسته‌اي دو كشور تكميل و راه‌اندازي نموده و سوخت هسته‌‌اي آنرا تامين نمايد.
گروهي از کارشناسان با توجه به پيشينه سياسي روسيه در قبال ايران در سده هاي گذشته، اميد به همکاري با اين کشور در زمينه هاي مختلف و بويژه موضوعات مورد اختلاف با غرب مانند همکاري مسالمت آميز هسته‌اي بخصوص تکميل نيروگاه بوشهر را امري غيرعملي و اقدامي بيهوده تلقي مي کنند که به سر منزل مقصود نخواهد رسيد. از طرف ديگر اين سئوال مطرح است آيا کشور ديگري حاضر به همکاري با ايران براي دستيابي به فناوري صلح آميز هسته‌اي بود؟ از سويي ديگر علاوه بر ايران، روسيه نيز طي سالهاي گذشته بدليل همکاريهاي اتمي با ايران تحت فشار ديپلماسي ايالات متحده بوده است و روسيه نيز مقاومت هايي در مقابل فشارهاي غرب و تحريمهاي بين‌المللي عليه ايران از خود نشان داده است.
با بررسي توصيفي وقايع، اين نتايج حاصل گرديد که به جز روسيه، هيچ کشور ديگري اراده سياسي براي اين همکاريها با ايران نداشت و روسيه عليرغم فشارهاي آمريکا هرچند با تاخير و درج شرايط جديد در توافقات قبلي و تحميل هزينه هاي هنگفت به ايران نسبت به انجام اين تعهدات اقدام نمود و البته اين امر برخاسته از منافع استراتژيک روسيه مي باشد.
واژگان کليدي: انرژي اتمي، سلاح هسته‌اي، استراتژي، روسيه، ايران.
مقدمــه :
مهمترين مسئله قرن گذشته و حاضر بحث انرژي مي باشد. منابع انرژي در جهان به دو گروه قابل تجديد و غيرقابل تجديد تقسيم مي‌شوند منابع قابل تجديد شونده از نظر تئوري، هميشگي و پايدار هستند و منابع غيرقابل تجديد در جريان بهره برداري از بين مي‌رود و يا حداقل به حدي نقصان حاصل مي نمايد كه بازسازي آن صرفه اقتصادي ندارد. اكثر منابع غيرقابل تجديد از نوع كاني هستند كه نفت و گاز از اين دسته مي باشد كه پس از يك دوره زماني بسيار طولاني مدت مي‌تواند احيا شود. منابع نفت و گاز جهان رو به اتمام است و بشريت براي ادامه زندگي به دنبال انرژي پايدار و هميشگي است.
با توجه به رشد و گسترش چشمگير مصرف انرژي در جهان و محدود بودن منابع انرژيهاي فسيلي و پيش بيني پايان يافتن آن در آينده، دستيابي به انرژي هاي جايگزين براي تضمين پايداري و تامين انرژي ضروري و حياتي است. تسلط كشورهاي صنعتي بر اين تكنولوژي و استفاده از آن به موازات سوخت هاي فسيلي اين امكان رابراي آن ها فراهم مي‌آورد كه با پايان رسيدن منابع فسيلي، بدون بروز هيچ گونه نگراني انرژي هاي مصرفي مورد نياز خود را از طريق سوخت‌هاي هسته‌اي دائمي تامين كنند. در مقابل اگر كشورهاي جهان سوم نتوانند در سال هاي آتي به اين تكنولوژي دست يابند با بحران دشوار و بزرگي مواجه خواهند بود.
با توجه به گامهايي که قبل از انقلاب اسلامي در ايران در قالب برنامه توسعه بنيه انرژتيک کشور در خصوص استفاده از انرژي هسته‌اي برداشته شده بود اقداماتي براي به ثمر نشاندن و تکميل پروژه هاي در دست ساخت که پس از انقلاب و بخصوص بدليل شرايط جنگ تحميلي عراق راکد و معوق مانده بود صورت گرفت بويژه آنکه کشور، مبالغ زيادي در اين مورد خرج و هزينه هاي زيادي نيز متحمل شده بود. در شرايط حاصل از فروپاشي شوروي سابق، امکان عقد قرارداد با روسيه براي احداث نيروگاه بوشهر پديد آمد. هر چند توافقات اوليه همکاري اتمي دو کشور گسترده بود لکن تحت فشار ديپلماسي ايالات متحده اين همکاري به احداث نيروگاه اتمي بوشهر بعنوان سمبل همکاري دو کشور محدود شد. در روابط روسيه و آمريکا از اواسط دهه 1990 مسئله حادتري از همکاري روسيه و ايران و بطور اخص در زمينه انرژي اتمي وجود نداشته و همواره چون خاري در روابط روسيه و آمريکا باقي مانده است. برخي کارشناسان حتي به بررسي همکاري روسيه و ايران به عنوان “بهترين دستگاه سنجش موقعيت روابط روسيه و آمريکا” مي پردازند.
به منظور بررسي اقدامات ايران در مورد برنامه انرژتيک کشور و استفاده از انرژي صلح آميز اتمي و نيز همکاري با ديگر کشورها بخصوص فدراسيون روسيه در اين زمينه و نقش کشورهاي سلطه با سردمداري آمريکا که با مانع تراشي در مسير و روند همکاري ها و برهم زدن توافقات صورت گرفته بين ايران و روسيه و همچنين بررسي علل و موانع حادث در همکاري هسته‌اي دو کشور که منجر به تاخير و يا توقف برخي توافقات فيمابين گرديده، اين پژوهش صورت گرفته است.
تحقيق پيش رو در پنج فصل تدوين گرديده است که فصل اول مشتمل بر کليات تحقيق اعم از اهداف و اهميت موضوع و سئوالات و فرضيه ها و توضيح كليدواژه ها مي‌باشد.
فصل دوم تاريخ مختصري از روابط و اهداف و منافع دو كشور ايران و روسيه از همكاري متقابل و بطور خاص همکاريهاي صلح آميز اتمي را مورد اشاره قرار داده و با بيان فراز و نشيب‌هايي كه در ادوار گذشته در روابط دو كشور وجود داشته نسبت به تشريح اهداف روسيه (تزاري) در روابط يك طرفه گذشته پرداخته و اهداف و منافع دو كشور در دوره كنوني و وضعيت روابط في مابين مطرح و ارائه شده است تا با شناخت بيشتر در خصوص عمق و سطح روابط به اين نكته واقف شويم كه اين روابط فراتر از شكل آن، از چه ماهيتي برخودار است و آيا استمرار اين روابط با اين وضعيت براي جمهوري اسلامي به مصلحت ميباشد و مي توان در بلند مدت به آينده اين روابط اميدوار بود يا آنكه بايد نسبت به آن تجديد نظر كرد.
فصل سوم روند همكاري دو كشور با محوريت انرژي اتمي مورد بررسي قرار گرفته و به توافقات و قراردادهاي منعقده بين دو كشور اشاره داشته و به جزييات تكميل نيروگاه بوشهر و اختلافات سياسي، فني و مالي و نيز موضع گيري هاي طرفين و مشكلاتي كه موجبات عدم ثبات در همكاري هاي فيما بين و لغو يا تعويق افتادن توافقات دو كشور را فراهم آورده و تاخير و كندي در روند پيشرفت قراردادهاي منعقده را باعث گرديده مورد بحث و تحليل واقع شده است. مشكلات بر پايه داده ها تفكيك و دسته بندي شده كه هر يك از اين گروه ها داراي علل مربوط به خود بوده كه بررسي آن باعث برداشت موثرتر و تحليل دقيق تري در خصوص روابط دو كشور خواهد بود.
فصل چهارم به تاثيرات همكاري هاي مسالمت آميز اتمي ايران و روسيه بر مناسبات ايالات متحده آمريكا و ديگر كشورهاي غربي با روسيه پرداخته است. آمريكا با ادعاهاي واهي و دروغين مبني بر تلاش مخفيانه ايران براي ساخت سلاح هسته اي و تاكيد بر اينكه هدف ايران از توسعه انرژي اتمي، بدست آوردن فن آوريهاي لازم براي ساخت اينگونه تسليحات مي‌باشد در صدد بر آمده تا با فشار بر دولت روسيه به لغو توافقات بين دوكشور نائل آيد كه درجريان مذاكرات مقامات بلند پايه آمريكا و روسيه مطرح و پيگيري گرديده است. لذا با آگاهي از ديپلماسي فشار آمريكا و محدوديت‌هاي ايجاد شده براي روسيه و همينطور اخذ امتياز و بده بستان بين آمريكا و روسيه بهتر مي توان نسبت به پايبندي روسها به تعهدات و چگونگي اجراي توافقات با ايران اظهار نظر نمود.
فصل پنجم شامل جمع بندي مطالب و نتيجه‌گيري موضوع تحقيق بوده تا راهكارهاي مورد ارائه مطمح نظر دست اندركاران ديپلماسي هسته‌اي و پژوهشگران كشور قرار گيرد.
در پايان، سپاس خداوند بزرگ را که به من توفيق داد تا بتوانم در حين انجام وظيفه به فرا گرفتن علم و دانش بپردازم.
درود بي پايان بر اساتيد ارجمندم که سبب شدند تا در اين مدت بر علم و دانش خود بيفزايم، از استاد بزرگوار جناب آقاي دکتر عبدالرضا فرجي‌راد که مرا در تدوين اين پايان نامه با دلسوزي و متانت مورد لطف و محبت خود قرار دادند بي نهايت ممنون و سپاسگزارم.
همچنين از استاد ارجمندم جناب آقاي دکتر حيدر لطفي که در دوران تحصيل و تحقيق نهايت لطف و راهنمايي را مبذول داشتند سپاسگزارم.
قدرداني از زحمات استاد ارجمند جناب آقاي دکتر مجيد شريعت پناهي که در هرچه بهتر ارائه کردن اين پايان نامه مرا مورد لطف و بزرگواري خود قرار دادند.
تقدير و تشکر از سرکار خانم دکتر پروانه عزيزي رياست محترم گروه جغرافيا که همواره راهنما و گره گشاي مشکلات تحصيلي من و ديگر دوستان دانشجو بوده‌اند.
از همه عوامل محترم اجرايي دانشگاه که هريک بنوبه خود زحمات فراواني در مدت تحصيلم متحمل شدند صميمانه تشکر و قدرداني مي نمايم .
بهمن بدخش
بهار 1391
فصـل اول : کليـات تحقيــق
1-1) بيان مسئله
سياست جهاني ريشه در قدرت و منافع و سياست دولت هاي بزرگ و قدرتمند ريشه در استعمار و سلطه بر منابع ديگر كشورهاست. در جهان امروز اقتصاد محور سياست قرار گرفته است. در دنياي فرا صنعتي دوران ما كه استفاده از انرژي بعنوان يكي از مهمترين مولفه ها براي رشد اقتصادي و پيشرفت در همه زمينه ها محسوب مي‌گردد و از طرفي منابع انرژي فسيلي شناخته شده و قابل بهره برداري که در كشورهاي عمدتا در حال توسعه قرار دارد، باعث گرديده تا كشورهاي بزرگ سلطه گر با سياست گذاري بر منابع انرژي جهاني نسبت به تسلط بر آن مبادرت نمايند تا حركت خود را در مسير پيشرفت و توسعه تضمين كنند.
از اواسط قرن بيستم ، اقدامات مختلف و متنوعي بمنظور توليد منابع انرژي جديد به منظور جايگزيني انرژي فسيلي صورت گرفته است بر اين اساس و بدنبال تحقيقات فراوان، انرژي هسته اي موقعيت ويژه‌اي دارا شده است.
در اين شرايط و با توجه به گامهايي كه قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران در قالب برنامه توسعه بنيه انرژتيك كشور در خصوص استفاده از انرژي هسته اي برداشته شده بود اقداماتي براي به ثمر نشاندن و تكميل پروژه هاي در دست ساخت كه پس از انقلاب و بخصوص بدليل شرايط جنگ تحميلي عراق راكد و معوق مانده بود صورت گرفت بويژه آنكه كشور، مبالغ زيادي در اين مورد خرج و هزينه هاي زيادي را نيز متحمل شده بود . لذا با كشورهاي مختلفي براي همكاري و مشاركت در پروژه هاي مربوطه مذاكره بعمل آمد ليكن هر يك به دليلي و البته همه آنها تحت تاثير مانع تراشي و فشار سياسي مستقيم ايالات متحده از اين همكاري صرف نظر كردند. در چنين وضعيتي و در شرايط حاصل از فروپاشي شوروي سابق امكان عقد قرارداد با روسيه براي احداث نيروگاه اتمي بوشهر پديد آمد.
1-2) اهميت موضوع تحقيق
پژوهنده با توجه به اينکه در حوزه امور سياسي کشور فعاليت دارد ، مصمم است تا با دانش و بينش علمي خود در آينده در مجامع و محافل بين المللي در بيان حقانيت ايران قدم ارزنده اي برداشته و سهم بيشتري در رفع تبعيض هسته اي كشورمان در جهان سياسي امروز داشته باشد. پيچيدگي سياسي مسئله هسته اي كشورمان چنان است كه تمام اهداف و حركتهاي عادي جامعه ايراني را تحت تاثير قرار داده و بر اوضاع اقتصادي اثر نامطلوبي گذارده است. در اين راستا اگر درايت و قدرت سياسي مسئولين كشور نبود يقينا شرايط به مراتب بغرنج‌تر از وضع كنوني بود. چنانچه مسئله بهره برداري از انرژي اتمي به نتيجه كامل خود برسد و در همه زمينه ها بومي شود يقينا نقش اساسي در رشد و تعالي كشور خواهد داشت و ضمن بالا رفتن توان سياسي، زير ساختهاي اقتصادي كشور را نيز دگرگون خواهد نمود.

1-3 ) دليل انتخاب موضوع
محقق همواره سعي دارد براي هر پژوهشي روي مواردي که کار انجام نشده اقدام نمايد از طرفي در بررسي هاي خود متوجه شد که در مراکز سياسي و امنيتي کشور در حوزه روابط هسته‌اي با روسيه و با محوريت نيروگاه اتمي بوشهر مطالعات زيادي در دسترس نيست و اسناد موجود عمدتا مختصر و نا كارآمد بوده و براي امور تحقيقاتي و اطلاعاتي مثمرثمر نبوده و اغلب بصورت پراکنده مي‌باشد. براين اساس پژوهنده مصمم شده تا ضمن جمع آوري اطلاعات قبلي نسبت به بسط آن بصورت مجموعه کامل اقدام نموده تا قابل بهره برداري براي پژوهندگان و ديگر علاقمندان در اين زمينه باشد. بنظر ميرسد تاكنون مطالعات منسجم علمي بر استراتژي روابط ايران و روسيه در حوزه مسئله انرژي هسته اي صورت نگرفته باشد.
1-4) پيشينه تحقيق
در زمينه روابط ايران و روسيه مطالعات فراواني صورت گرفته و کتب و مقالات متعددي منتشر گرديده لکن كتاب يا نوشته مدوني كه بطور جامع و كامل همكاري ايران وروسيه را در حوزه هسته‌اي و با محوريت نيروگاه اتمي بوشهر مورد بررسي و كنكاش قرار داده باشد تاكنون ديده نشده است. اما اخبار،اطلاعات و مقالات محدودي كه بطور پراكنده در رسانه هاي ديداري، شنيداري، مكتوب و الكترونيكي وجود داشته در اين تحقيق مورد استفاه قرار گرفته است. در برخي از كتاب ها كه بصورت كلي در رابطه با مسئله هسته اي تدوين شده بعضا اشاراتي به استراتژي روابط ايران و روسيه با تاكيد بر موقعيت جغرافيايي و توسعه انرژي هسته در ايران داشته ليكن هيچ يك بصورت اساسي و جامع نمي باشد.
از کتبي که به روابط ايران و روسيه پرداخته است مي توان به کتاب روابط ايران و روسيه که بصورت مجموعه مقالات و مجموعه اي متنوع و در خور توجه به کوشش آقايان مهدي سنايي و جهانگير کرمي در سال 1387 از سوي انتشارات ايراس وابسته به دانشگاه تهران منتشر گرديده اشاره کرد. اين کتاب داراي 17 مقاله متنوع در زمينه هاي مختلف (سياسي، اقتصادي، فني، نظامي، اتمي، فرهنگي، ادبي) روابط دو کشور بوده و در 366 صفحه چاپ گرديده است.
از ديگر کتب مي توان کتاب پرونده هسته‌اي ايران به قلم سيد حميد هاشمي که در سال 1385 توسط انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري منتشر شده را ذکر نمود. اين کتاب داراي 3 فصل و 124 صفحه مي باشد و به تاريخچه انرژي هسته‌اي در ايران و جهان، رژيمهاي بين‌المللي عدم اشاعه هسته‌اي، طرح پرونده هسته‌اي ايران در صحنه بين‌المللي و نقش بازيگران بين‌المللي در اين پرونده و سناريوهاي پيش روي ايران پرداخته است.
کتاب ديگر، پرونده هسته‌اي ايران (4) با 8 مجموعه مقاله و با 295 صفحه است که در سال 1387 توسط انتشارات موسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين‌المللي ابرار معاصر تهران به چاپ رسيده است. مقالات اين کتاب شامل: وقايع نگاري هسته‌اي ايران، اروپا و مسئله هسته‌اي ايران، حقوق بين الملل و برنامه هسته‌اي ايران، گزارش جامعه اطلاعاتي امريکا درباره فعاليت هسته‌اي ايران، بازدارندگي در مسئله هسته‌اي ايران، روندهاي هسته‌اي در ساير نقاط جهان و روزشمار پرونده هسته‌اي ايران مي باشد.
از ديگر کتب مي توان به کتاب آشنايي با معاهده منع گسترش سلاحهاي هسته‌اي و پروتکل الحاقي به قلم کاظم غريب آبادي که در سال 1383 از سوي انتشارات موسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين‌المللي ابرار معاصر تهران به طبع رسيده اشاره کرد. اين کتاب داراي 257 صفحه بوده و به بررسي معاهده منع گسترش سلاحهاي هسته‌اي، فعاليت آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، پروتکل الحاقي (2+93) و تاثير آن بر جمهوري اسلامي ايران پرداخته است.
کتاب ديگر، تاريخچه انرژي هسته‌اي در ايران و جهان شامل 19 مقاله و با 1199 صفحه در 4 بخش تنظيم شده است. اين کتاب در سال 1386 از سوي مرکز اسناد و تاريخ ديپلماسي وزارت امور خارجه منتشر گرديده است. تاريخچه فعاليت هسته‌اي ايران در قبل از انقلاب و همکاري با ديگر کشورها از جمله امريکا و اروپا ، تاريخچه پيدايش سلاح هسته‌اي در جهان و برخي کشورها مانند هند و پاکستان ، فعاليت آژانس بين‌المللي انرژي هسته‌اي و پيمان عدم گسترش سلاحهاي هسته‌اي از جمله مباحث مورد اشاره در اين کتاب مي‌باشد.
1-5) اهداف تحقيق
1- تبيين عمق روابط دو كشور ايران و روسيه
2- علل و اهداف همكاري هاي دو كشور در زمينه انرژي اتمي
3- تعيين موضعگيري قدرت هاي جهاني در برخورد با همکاري اتمي دو کشور
4- بهره برداري دستگاه ديپلماسي و مراكز تحقيقاتي از نتايج پژوهش
1-6 ) سوالات تحقيق
1- همكاري هسته اي دو كشور ايران و روسيه از گذشته تا بحال بر چه منوال بوده است ؟
2- همكاري هسته اي دوكشور چه جايگاهي در روابط فيمابين آن ها دارد ؟
3- همكاري هاي هسته اي ايران و روسيه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي و فروپاشي شوروي سابق رو به توسعه بوده ، ليكن آيا روسيه از اين همکاريها و با استفاده از شرايط بين المللي فقط در جهت منافع ملي خود بصورت يك طرفه بهره برداري نموده است ؟
4- آيا مناسبات هسته اي دوكشور با موانعي از سوي قدرت هاي متخاصم جمهوري اسلامي ايران همراه بوده است؟
1-7) فرضيه هاي تحقيق
1- روسيه داراي منافع استراتژيک عديده در روابط با ايران است اما آيا منافع موجود در روابط با غرب و بويژه ايالات متحده، اين اجازه را براي استمرار همکاري اتمي با ايران و بخصوص تکميل نيروگاه بوشهر به روسها مي دهد.
2- کارشکني و موانع ايجادي از سوي ايالات متحده و غرب تا چه ميزان مي تواند در روابط هسته‌اي ايران و روسيه تاثير گذار باشد.

1-8 ) قلمرو تحقيق
قلمرو تحقيق محدوده روابط ايران و روسيه بويژه همکاري در زمينه توسعه انرژي اتمي در ايران و احداث نيروگاه بوشهر مي باشد.
1-8-1 از نظر مکاني : سرزمين ايران بويژه منطقه بوشهر
1-8-2 از نظر موضوعي : همكاري اتمي دو کشور با امنيت ملي ايران پيوند خورده است.
1-8-3 از جنبه زماني : از سال 1371 تا 1391 ( زمان حاضر ).
1-9 ) نقطه نظر پژوهشگر
پژوهشگر با توجه به مطالعات انجام شده دريافت كه موارد تحقيقاتي در حوزه همکاري اتمي ايران و روسيه با محوريت نيروگاه بوشهر با كاستي روبروست لذا بر آن شد تا نسبت به جمع آوري اطلاعات پراکنده براي دست اندركاران ديپلماسي و دانش پژوهان اقدام نمايد و جدي نگرفتن عوامل حاكم بر فضاي استراتژي روابط ايران و روسيه در حوزه همكاري هاي هسته اي را بررسي نمايد و راهکارهاي بهتري براي تصميم گيري و ارتقا و افزايش روابط و گسترش همكاري ها و به حداقل رساندن هزينه هاي كشور در مقابله با تحركات خصمانه قدرتهاي بزرگ سلطه گر براي به چالش كشيدن روابط هسته اي دوكشور ارائه نموده و گامي مثبت و هر چند كوچك در جهت اعتلاي ميهن اسلامي عزيزمان برداشته باشد.
1-10) روش تحقيق
1- روش پژوهش توصيفي – تاريخي و تحليلي ميباشد .
2- روش گردآوري اطلاعات کتابخانه اي شامل استفاده از کتب، نشريات، فيش، مقالات فارسي و لاتين، خبرگزاريها، روزنامه ها و سايت هاي اينترنتي ميباشد .
1-11) موانع و مشکلات تحقيق
بهر صورت براي جمع آوري اطلاعات كه بصورت پراکنده بود موانع و مشکلاتي هرچند غيرقابل پيش بيني بروز مي نمود که مسئله جديدي نيست همواره تحقيق مشکلات خاص خود را داشته كه با صبر و بردباري به حداقل کاهش يافت . در مورد مسئله هسته اي مطالب و منابع بسيار محدود بود زيرا در خصوص اصل موضوع همكاري هاي اتمي ايران و روسيه ، تحقيق و پژوهش به حد كافي در دسترس نبود . عمده منابع مربوط به سازمان انرژي اتمي ميباشد كه بدليل محرمانه بودن امكان دسترسي وجود نداشته و بناچار از طريق ارتباطات کاري برخي دسترسي ها فراهم گرديد. در نهايت استفاده از اخبار خبرگزاريها، روزنامه ها و سايت هاي خبري از منابع اصلي بود.
1-12) توضيح کليد واژه ها
1-12-1) انرژي اتمي :
بر اثر توليد کربن در هر ماده آلي يعني موادي چون چوب، ذغال، نفت و … انرژي آزاد مي‌شود. (ازغندي، روشندل، 1374، ص 102) آن انرژي که در اثر متلاشي شدن هسته رها مي شود، اتمي خوانده مي شود اين انرژي در واقع انرژي هستــه‌اي است ولي اصطلاح انرژي اتمي براي آن در نظر گرفته شده است مخصوصاً در مورد انرژي حاصل از شکافت هستـــه‌اي اتم (Nuclear Fission) يعني تقسيم هسته به دو جزء تقريباً هم جرم بکار گرفته مي شود. از جنبه نظري منبع اين انرژي معادله انيشتين است. معدوم شدن جرم هم زمان با رها شدن انرژي در شکافت هسته‌اي اورانيوم انجام مي‌شود اين پديده در سال 1938 کشف گرديد.(طباطبايي، 1386، ص 270)
دو عنصر فلزي سنگين براي شکافت هسته‌اي مناسب است، اول اورانيوم که بطور طبيعي در سنگ معدن آن و به دو صورت ايزوتوپي اورانيوم 235 و اورانيوم 238 يافت مي‌شود. ايزوتوپ کمياب اورانيوم 235 بايد بيش از 95 درصد غني شود تا بتوان يک شکافت هسته‌اي مفيد ايجاد کرد زيرا ايزوتوپهاي همين عنصر واکنشهاي شيميايي يکسان دارند. دومين عنصر مناسب براي شکافت هسته‌اي، پلوتونيوم 239 است. پلوتونيوم يک عنصر طبيعي نيست و بايد از اورانيوم ساخته شود. متداولترين شيوه براي مشعشع کردن نسبي اورانيوم 238، غني کردن آن در يک راکتور اتمي است. ارزانترين سوخت براي راکتور اتمي، اورانيوم طبيعي است. (ازغندي، روشندل، 1374، ص 103)
همجوشي (گداخت) هسته‌اي: فرآيند ديگري که انرژي هسته‌اي را آزاد مي کند همجوشي هسته‌اي نام دارد. براساس اين فرآيند، انرژي منتشره از خورشيد و ستارگان آزاد مي‌شود. همجوشي موقعي رخ مي دهد که دو هسته عنصري بسيار سبک در هم ذوب يا با هم ترکيب مي‌گردد. براي مثال، در شرايط مناسب دو هسته از دوتريم با تريتيم (ايزوتوپ هاي سنگين هيدروژن) مي تواند در هم ذوب شود و يک هسته هليوم را تشکيل دهد در اين فرايند انرژي رها مي شود.
همجوشي بيش از شکافت، انرژي آزاد مي کند. براي مثال يک قاشق دوتريم (که از حدود 4 ليتر آب بدست مي آيد) برابر با 200/1 ليتر بنزين انرژي توليد مي کند. راکتورهاي همجوشي از راکتورهاي شکافت پاکتر و ايمن تر هستند. ضمناً محصولات نهايي همجوشي پرتوزا نيست. تا امروز فرايند همجوشي هسته‌اي تنها براي ساختن جنگ افزارهاي کشتار جمعي مانند بمب هاي هيدروژني يا دما هسته‌اي استفاده شده است. از عمده مشکلات فراروي اين فرايند (همجوشي) ايجاد و حفظ دماي فوق العاده بالاي لازم براي اين کار است. دانشمندان به تحقيقات خود براي توليد انرژي از اين طريق همچنان ادامه مي دهند. (تاريخچه انرژي هسته‌اي، ديباچه، 1386، ص 7و6)

کاربردهاي صلح آميز انرژي هسته‌اي:
کاربردهاي صلح آميز انرژي هسته‌اي در بخش هاي مختلف طيف وسيعي دارد که به اختصار عبارتند از :
– کاربرد انرژي اتمي در بخش پزشکي و بهداشتي
– کاربرد انرژي اتمي در بخش دامپزشکي و دامپروري
– کاربرد تکنيک هاي هسته‌اي در مديريت منابع آب
– کاربرد انرژي هسته‌اي در بخش صنايع غذايي و کشاورزي
– کاربرد انرژي اتمي در بخش صنعت
– کاربرد تکنيک هاي هسته‌اي در شناسايي مين هاي ضد نفر
– کاربرد انرژي اتمي در توليد الکتريسيته (غريب آبادي- کاظم، 1383، صص 92-88)
انرژي مهمترين مسئله قرن :
مهمترين مسئله قرن گذشته و حاضر بحث انرژي مي باشد. در دنياي فراصنعتي دوران ما استفاده از انرژي بعنوان يکي از مهمترين مولفه ها براي رشد اقتصادي و پيشرفت در همه زمينه ها محسوب مي گردد. منابع انرژي در جهان به دو گروه قابل تجديد و غيرقابل تجديد تقسيم مي‌شوند منابع قابل تجديد شونده از نظر تئوري ، هميشگي و پايدار هستند و منابع غيرقابل تجديد در جريان بهره برداري از بين مي رود و يا حداقل به حدي نقصان حاصل مي نمايد که بازسازي آن صرفه اقتصادي ندارد. اکثر منابع غيرقابل تجديد از نوع منابع کاني هستند که نفت و گاز از اين دسته مي‌باشند که پس از يک دوره زماني بسيار طولاني مدت مي‌توانند احياء شوند. منابع نفت و گاز جهان رو به اتمام است لذا پايان پذير تلقي مي‌شوند و بشريت براي ادامه زندگي به دنبال انرژي پايدار و هميشگي است.
با توجه به رشد و گسترش چشمگير مصرف انرژي در جهان و محدود بودن منابع انرژي‌هاي فسيلي و پيش بيني پايان يافتن آن در آينده ، دستيابي به انرژي هاي جايگزين بويژه از طريق سوختهاي هسته‌اي دائمي براي تضمين پايداري و تأمين انرژي ضروري و حياتي است.
دسترسي به منابع انرژي ارزان و در عين حال سهل الوصول از اهداف استراتژيک کشورهاي توسعه يافته محسوب شده و لذا در راستاي ايجاد تداوم و امنيت عرضه انرژي، اعمال تمامي راهکارهاي ممکن غيرمنتظره نخواهد بود. از طرفي نيازهاي آتي جهان به انرژي را نيز مي توان يکي از مهمترين عوامل موثر در رشد صنعت هسته‌اي به حساب آورد.
تقاضاي برق در کشورهاي جهان: با توجه به رشد توليد ناخالص کشورهاي جهان و افزايش تقاضا براي حاملهاي انرژي، ميزان برق مورد نياز جهاني نيز رو به افزايش است. تقاضاي برق در جهان از 13289 ميليارد کيلو وات ساعت در سال 2001 به 23072 ميليارد کيلو وات ساعت در سال 2025 افزايش خواهد يافت.
برآوردهاي صورت گرفته توسط اداره اطلاعات انرژي ( EIA ) حاکي از افزايش بيش از 58 درصدي تقاضاي جهاني انرژي تا سال 2025 مي باشد. (پيشين)
عوامل مؤثر بر روند رشد مصرف انرژي عبارتند از : 1- رشد اقتصادي: رشد اقتصادي کشورهاي جهان، مؤثرترين عامل در تغيير تقاضاي انرژي شناخته شده است. در اين ميان کشورهاي در حال توسعه که زير ساخت هاي اقتصادي آنها در روندي مثبت در حال بازسازي و آزاد سازي عوالم عرضه و تقاضا مي باشد و در بسياري از اين کشورها با انتقال سياست گذاري متمرکز دولتي به بخش خصوصي، در پي ارتقاء سرمايه‌گذاري و توسعه رشد اقتصادي خود برآمده‌اند ازجايگاه ويژه اي برخوردارند.
2- رشد جمعيت: از ديگر عوامل مؤثر در تقاضاي انرژي رشد جمعيت مي‌باشد براساس پيش بيني ها جمعيت جهان که در سال 2001 قريب به 6165 ميليون نفر بوده با نرخ متوسط يک درصد در حال افزايش است و در سال 2050 حداقل به 9200 ميليون نفر خواهد رسيد.
3- محيط زيست: يکي از مهمترين مؤلفه هايي که توليد انرژي از منابع سوخت فسيلي در آينده را با محدوديت جدي مواجه خواهد ساخت، افزايش انتشار آلاينده‌هاي زيست ‌محيطي بخصوص دي‌اکسيدکربن است که اصلي ترين عامل پديده ايجاد گازهاي گلخانه‌اي و صدمه رساندن به لايه اوزون در جو کره زمين مي باشد.
بر اساس اطلاعات موجود، ميزان انتشار دي اکسيد کربن از 23 ميليارد و 899 ميليون تن در سال 2001 به 37 ميليارد و 123 ميليون تن در سال 2004 افزايش يافته است.
لذا در راستاي اعمال الزامات توسعه پايدار، رويکردي به جز گرايش به جايگزيني منابع انرژي پاک و هماهنگ با محيط زيست پيش روي کشورها نخواهد ماند. در اين ميان بدون ترديد انرژي اتمي يکي از انرژي هاي پاک مي باشد که قادر است به ميزان بالا و مقرون به صرفه جايگزين منابع انرژي هاي فسيلي و آلاينده گردد. (سايت خبري آفتاب-30/11/1384)
برق هسته اي، گزينه اي اجتناب ناپذير:
بهره‌برداري از انرژي هسته‌اي در زمينه‌هاي مختلف انرژي، پزشکي، کشاورزي، صنعت و خدمات از نيمه دوم قرن بيستم بصورت چشمگيري افزايش داشته است. در زمينه توليد نيرو با توسعه و طراحي راکتورهاي مختلف، ساخت و بهره‌برداري از نيروگاههاي اتمي در اندازه و انواع گوناگون گسترش و توسعه يافته بطوريکه در حال حاضر بيش از 17 درصد از توليد برق جهان توسط نيروگاه‌هاي هسته‌اي تأمين مي‌شود. آمار موجود حاکي است برخي از کشورها از جمله فرانسه نزديک به 80 درصد، بلژيک تا 55 درصد و سوئد تا 50 درصد انرژي الکتريکي خود را از نيروگاه هسته‌اي تأمين مي‌کنند و اين روند در اغلب کشورها رو به پيشرفت و گسترش مي‌باشد.
استراتژي ميان مدت و بلند مدت انرژي جهان به ويژه در کشورهاي در حال توسعه شاهد تحولات فزاينده‌اي است و گزينه اي به جز اتخاذ استراتژي دسترسي به بهره برداري از منابع انرژيهاي جايگزين باقي نخواهد بود و در آن ميان برق هسته اي يکي از گزينه هاي داراي اولويت محسوب مي گردد. بر اساس سيستمهاي برنامه ريزي انرژي که در چارجوب استانداردهاي قابل قبول جهاني تدوين شده اند جايگاه برق هسته اي در آرايش نيروگاههاي کشورها در اولويت اول الي سوم قرار دارد. مطمئنأ اين اولويت بندي پس از اعمال عوامل تأثيرگذار زيست محيطي و احتساب هزينه هاي اجتماعي و زيست محيطي براي نيروگاههاي برق هسته اي غيرقابل مقايسه با ساير منابع انرژي هاي فسيلي خواهد بود. (پيشين)
چشم انداز توليد برق هسته اي : بر اساس برآوردهاي انجام شده ، ظرفيت توليد برق نيروگاههاي هسته اي در دنيا از 358220 مگاوات در سال 2002 به حدود 385354 مگاوات در سال 2025 افزايش خواهد يافت. اين ميزان افزايش از آن نظر قابل توجيه است که کشورهاي اروپاي غربي در خلال دوره مذکور 32993 مگاوات از نيروگاههاي هسته اي خود را از جريان توليد خارج خواهند نمود. لکن ميزان بهره برداري از برق هسته اي بطور قابل توجهي ارتقاء خواهد يافت.
کشورهاي در حال توسعه آسيايي ظرفيت توليد برق هسته اي خود را حدود 28715 مگاوات افزايش داده و از 27987 مگاوات در سال 2002 به 66712 مگاوات در سال 2025 ارتقاء خواهند داد. چين با 15465 مگاوات ، کره جنوبي با 12717 مگاوات و هند با 6463 مگاوات ظرفيت توليدي هسته اي جديد تا سال 2025 ، بيشترين ميزان نصب ظرفيت برق هسته اي را بخود اختصاص داده اند. (پيشين)

بررسي سوخت هسته اي و بازار اورانيوم :
امروزه بخش اعظم اورانيوم توليد شده براي تامين سوخت نيروگاههاي برق هسته اي بکار مي رود و تنها بخش اندکي از آن صرف امور تحقيقاتي و يا ساير امور مي شود که آماري از آن در دسترس نيست.
بطور کلي عرضه اورانيوم به بازارهاي مصرف از ذخاير طبيعي اورانيوم و بازفرآوري سوخت هسته اي بسيار اندک بوده و عمده منابع تامين کننده نيازهاي بازار اورانيوم از طريق اکتشاف و استخراج معادن اورانيوم صورت مي گيرد. در دنيا معادن اورانيوم متعددي در حال بهره برداري مي‌باشند با اين حال بيش از 65 درصد توليد جهاني آن تنها از 10 معدن مشخص استخراج مي‌شود. معادني که در کانادا و استراليا وجود دارند ميزان انبوهي از اين عنصر را با رگه هاي داراي عيار 30 درصد در خود جاي داده اند اما عيار متوسط اکثر ذخاير کشورهاي ديگر اندکي بيش از1/0 درصد است. از اين رو بازار اورانيوم ، اکثراً توسط کشورهاي بزرگ و چند مليتي متعلق به دو کشور مذکور اداره مي شوند. طبق برآورد سال 2002 ميزان ذخاير جهاني اورانيوم به 000/107/3 تن کيک زرد بالغ مي گردد که در بين کشورهاي عرضه کننده اورانيوم، استراليا با 28 درصد از کل ذخاير اورانيوم با 863 هزار تن مقام اول و قزاقستان با داشتن 15 درصد از سهم کل ذخاير با 472 هزار تن کيک زرد در مقام دوم و کانادا با ذخاير 437 هزار تن کيک زرد مقام سوم را دارا هستند و سپس کشورهاي آفريقاي جنوبي ، ناميبيا ، برزيل ، روسيه ، آمريکا و ازبکستان قرار دارند. (پيشين)
تقاضاي اورانيوم: ظرفيت راکتورهاي هسته اي تدريجاً روبه افزايش است و از طرفي بدليل افزايش فاکتور ظرفيت، قدرت راندمان آنها نيز افزايش يافته است. تأثير دو عامل فوق سبب گرديده که تقاضاي سوخت نيز افزايش يابد. با توجه به ساختار ارزشي نيروگاه‌هاي هسته اي که سرمايه اوليه آنها بالا ولي هزينه سوخت پايين دارند، تقاضا براي اورانيوم نسبت به ديگر مواد معدني بيشتر است. تقاضاي اورانيوم عمدتأ بستگي به ظرفيت نصب شده و در حال کار راکتورها دارد. آمار موجود حاکي از آن است که در سال 2002 ميلادي 440 راکتور هسته‌اي با قدرت توليدي کل 360 گيگا وات برق در حال بهره برداري، نيازمند 77 هزار تن کيک زرد بودند که ميزان معادل اورانيوم طبيعي آن 66 هزار تن برآورد مي شود.
با توجه به مراتب فوق و نيز برآوردهاي صورت گرفته توسط اداره اطلاعات انرژي (EIA) درخصوص ظرفيت نيروگاههاي هسته اي جهان، تقاضاي جهاني اورانيوم با احتساب رشد حدود 4 درصدي تا حد 87535 تن در سال 2015 افزايش خواهد يافت. متعاقباً مقدار تقاضاي جهاني اورانيوم با کاهش سطح توليد برق هسته اي در سال 2020 به ميزان 7/1 درصد به 86044 تن تنزل يافته و در نهايت به 82851 تن در سال 2025 بالغ خواهد شد. (پيشين)
عرضه اورانيوم: در سال 2002 ميزان اورانيوم توليد شده از معادن مختلف دنيا 36063 تن برآورد شده که کمتر از ميزان تقاضاي سالانه بوده است. قابل ذکر است که از کل ميزان اورانيوم توليد شده فوق‌الذکر در سال 2002 ، کانادا با 11604 تن بالاترين توليد و استراليا با 6888 تن اورانيوم مقام دوم را به خود اختصاص داده اند. (پيشين)
بازار جهاني اورانيوم: بازار کليه مواد معدني در طي سالهاي مختلف داراي نوسان مي‌باشد در ارتباط با بازار اورانيوم قيمت هاي بالاي اواخر دهه 1970 سبب شد که در اوايل دهه 1990 قيمت ها در سطح پايين و حتي کمتر از هزينه توليد اکثر معادن باشد.
قيمت اورانيوم طي سالهاي 1988 لغايت 2003 داراي دو پيک بارز در سال 1996 (افزايش قيمت) و اواخر سال 2000 (کاهش قيمت) بوده است. رشد شديد قيمت در سال 1988 مشابه سال 1996 قابل مشاهده است که در نتيجه ، قيمت هر پوند کيک زرد به حدود 5/16 دلار رسيد. قيمت بازار جهاني اورانيوم در نوامبر 2004 برابر 7/20 دلار بوده شده است. کمبود عرضه اورانيوم معمولاً از طريق ثانويه (تسليحاتي ) و يا ذخاير انبار شده تأمين مي شود اما از آنجاييکه اين ذخاير بطور محسوسي کاهش يافته اند ، بنابراين موجب افزايش نرخ روز اورانيوم تا مرز فوق الذکر شده است. از طرفي در سالهاي 2000 و 2001 ، قيمت روز به حدود 8 دلار کاهش يافت ولي از سال 2001 قيمت اورانيوم به طور محسوس در حال رشد مي باشد. بايد در نظر داشت که طبق قيمتهاي جاري تنها 25 درصد هزينه سوخت‌گيري راکتورها مربوط به قيمت عنصر اوليه اورانيوم بوده و ساير هزينه ها متعلق به مخارج غني سازي و ساخت سوخت است.
از طرفي يک کيلوگرم سوخت هسته اي با burn-up جديد حدود 3900 گيگاژول انرژي حرارتي و يا اينکه حدود 1084 مگاوات ساعت برق توليد مي نمايد. به عبارتي ميزان انرژي توليد شده از يک کيلوگرم سوخت غني شده معادل انرژي بدست آمده از 133 تن ذغال سنگ و يا 637 بشکه نفت خام مي باشد. (پيشين)
با اين وصف براي دستيابي به برق هسته اي لازم است که عمليات اکتشاف و استخراج معادن اورانيوم در جهان، گسترش و توسعه يافته و کشورها بويژه کشورهاي مستقل در حال توسعه در صدد تکميل چرخه سوخت هسته اي و غني سازي اورانيوم و حصول اطمينان جهت تامين سوخت برنامه هاي صلح آميز هسته اي خود باشند.
1-12-2) سلاح هسته‌اي:
نخستين استفاده عملي از انرژي اتمي در ساختن بمب اتمي بعمل آمد. آشکار ترين مشخصه سلاحهاي هسته‌اي (بمب ها، موشکها و ساير جنگ افزارهايي که قدرت انفجاري آنها از انرژي هسته‌اي عمدتاً از شکافت هسته‌اي تامين مي شود)، توانايي تخريب آنهاست. (ازغندي، روشندل، 1374، ص 103) قدرت تخريبي يک سلاح هسته‌اي 5 مگاتني برابر با قدرت مجموع مواد منفجره‌‍اي است که در جنگ جهاني دوم بکار رفته است. (پيشين، ص 104)

پديده هاي مخرب انفجار اتمي :
انفجار بمب اتمي چهار پديده مخرب را به همراه دارد : موج بسيار قوي، تشعشعات نوراني شديد، صدور تشعشعات نافذ (اشعه گاما ونوترونها) و پخش کردن محصولات راديواکتيو.
انفجار بمب با صدور چندين هزار بيليارد گالري حرارتي در مدتي بسيار کوتاه (شايد چند ميليونيم ثانيه) در فضايي محدود همراه است. طبعاً قسمت فراواني از اين انرژي تبديل به حرارت مي شود و کره‌اي آتشين و نوراني که حرارت آن چند ميليون درجه و فشار آن غيرقابل توصيف است را تشکيل مي دهد. گازهاي محتوي در اين به اصطلاح کره آتشين به سرعت انبساط يافته و هواي اطراف را با سرعت فراواني (بيش از يک کيلومتر در مجاورت محل انفجار) به حرکت در مي آورد. به اين ترتيب موج ضربه اي ايجاد مي گردد که ممکن است ساختمانها و حتي استحکامات اطراف را تخريب کند. انفجار بمب با تشعشع نوراني بسيار شديد همراه است. بعد از انفجار، روشنايي بمب از 10 کيلومتري ، صد برابر روشنايي خورشيد از زمين است که نابينايي موقت ايجاد مي کند. انفجار بمب تشعشعات هسته‌اي مرکب از ذرات آلفا و بتا، اشعه گاما و نوترونها تا مساحت زيادي (بيش از يک کيلومتر) را در برمي‌گيرد و باعث مرگ انسانها و حيوانات مي شوند. در اثر انفجار بمب، زمين، هوا، آب و … به مواد راديواکتيو آلوده شده و نفوذ اين مواد در بدن انسان از طريق تنفس و تغذيه بسيار خطرناک بوده و حتي در مواردي مرگ آور است. (طباطبايي، 1386، ص 273)
بمب هاي اتمي امريکا در ژاپن :
دو بمبي که آمريکاييها در تاريخ 6 و 9 اوت 1945 براي انهدام دو شهر ژاپني هيروشيما و ناگازاکي از آن استفاده کردند، 5/2 پوند اورانيوم يا پلوتونيوم داشت و از طريق شکافت مورد استفاده



قیمت: تومان


پاسخ دهید