دانشکده شيعه شناسي
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته فرق تشيع

فقه و شريعت از ديدگاه اسماعيليان
(بررسي رويکردهاي مختلف)

استاد راهنما:
سرکار خانم دکتر فاطمه جان احمدي

استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر مهدي فرمانيان

دانشجو:
عباسعلي متوليان

شهريور 1391

تقديم به آستان ملکوتي صاحب مکتب جعفري امام جعفر صادق و جانشين برحق او امام موسي بن جعفرعليهم السلام

و با سپاس ويژه از رياست محترم دانشگاه اديان و مذاهب حجة الاسلام و المسلمين نواب و معاونت محترم آموزش جناب آقاي دکتر نصيري و مديريت محترم گروه فرق تشيع حجة الاسلام و المسلمين سلطاني و تشکر ويژه از استاد محترم راهنما سرکار خانم دکتر جان احمدي، و استاد محترم مشاور حجة الاسلام و المسلمين جناب آقاي دکتر فرمانيان و استاد محترم داور که زحمت زيادي براي شکل گيري اين پايان نامه متقبل شدند. به اين اميد که تمامي اعمال ما در ظلّ عنايت بقية الله الاعظم(عجل الله تعالي فرجه مورد قبول خداوند متعال قرار گيرد.

چکيده
علم فقه را مي توان زير ساخت هر دين و مذهبي دانست. فرقه اسماعيليه هم به عنوان يکي ازفرق مذهبي با قدمتي تاريخي از فقهي متمايز برخوردار است. سير ادوار فقه و شريعت اسماعيليه و جايگاه آن نزد متکلمان و فقيهان اسماعيلي مذهب محقق را برآن داشته است تا ضمن واکاوي التزام و عدم التزام به فقه و شريعت توسط اسماعيليان به اين سوال اصلي پاسخ داده شود که: جايگاه فقه و شريعت در منظر اسماعيليان چگونه بوده است؟ در پاسخ به اين سوال فرضيه غالب بدين شرح است که: اسماعيليان با متاثر از عقايد خود در مورد قائم القيامه در ادواري که حضور امام دور آخر را تاييد کرده اند، به فقه و شريعت پشت کرده و ملتزم به آن نبودند و هرگاه قائل بودند که دوره قيامت فرا نرسيده است، پايبند به شريعت بوده اند. براي آزمون اين فرضيه از روش توصيفي، تحليلي و گردآوري اطلاعات به شيوه کتابخانه اي و فيش برداري از منابع مکتوب استفاده شده است. دستاورد بلافصل اين پژوهش روشن شدن وضعيت اسماعيليان در مرعي داشتن و يا نداشتن شريعت است، به طوري که مي توان ادعا کرد قرامطه پايبندي چنداني به شريعت نداشتند. فاطميان با توجه به عقايدشان به فقه اهميت ميدادند و شريعت باور بودند. دروزيان رويکردي اباحه گرايانه داشتند، اگرچه امروزه ادعاي شريعت محوري دارند. مستعلويان و طيبيان ادامه دهنده منش فاطميان در التزام داشتن به شريعت بودند. و نزاريان قبل از اعلام قيامت شريعت باور و بعد از آن اباحه گر شده و شريعت را به نوعي کنار گذاشتند.
واژگان کليدي: فقه، شريعت، ظاهر، باطن، اسماعيليه، قرامطه، فاطميان، دروزيان، بهره ها، نزاريان
فهرست مطالب
فصل اول: کليات1
1.طرح مسأله2
2.سوال اصلي2
3.سوال فرعي2
4.ضرورت و اهداف تحقيق3
5.فرضيه تحقيق3
6.روش تحقيق3
7.محدوده تحقيق3
8.پيشينه تحقيق4
9.معرفي و بررسي منابع8
10.تعريف و تحديد واژگان16
11.اجمالي در تاريخ و عقايد اسماعيليه18
فصل دوم: رويکرد اسماعيليان نخستين و قرامطه به شريعت26
2-1 شريعت در نزد اسماعيليان نخستين27
2-2 شريعت در منظر قرامطه33
2-2-1 شريعت در جامعه حمدان قرمط35
2-2-2 توصيف ناصر خسرو از شريعت در جامعه قرامطه41
2-3 فقه و شريعت از منظر انديشمندان اسماعيليه نخستين46
2-3-1 شريعت از منظر ابوحاتم رازي46
2-3-1-1 تاليف کتب و مقابله با جريانات شريعت گريز48
2-3-2 ابويعقوب سجستاني و شريعت اسماعيليه56
2-3-2-1 همراهي ظاهر و باطن در آثار سجستاني59
فصل سوم: شريعت مداري فاطميان63
3-1 نقش خلفاي فاطمي در ترويج و التزام به شريعت64
3-1-1 مناصب شرعي امامان اسماعيلي67
3-1-2 ساخت مساجد و برگزاري نماز67
3-1-3 اجراي شريعت در جامعه68
3-1-4 نمود شريعت در امور مالي فاطميان69
3-1-5 بررسي اجمالي رفتارهاي شريعت محورانه خلفا70
3-2 نقش قاضي نعمان در بسط و تدوين فقه اسماعيلي78
3-2-1 آثار و آراء فقهي قاضي نعمان82
3-2-2 فتاوي شاخص قاضي نعمان88
3-2-3 تداوم جريان فقهي قاضي نعمان91
3-3 شريعت در انديشه متکلمين فاطمي93
3-3-1 شريعت در انديشه حميد الدين کرماني93
3-3-1-1 انديشه هاي کرماني در راحه العقل و الرياض96
3-3-2 شريعت در انديشه مؤيد في الدين شيرازي101
3-3-2-1 رد قول اباحه گران107
3-3-2-2 نمود شريعت در اشعار مويد في الدين107
3-3-3 ناصرخسرو و شريعت اسماعيليه108
3-3-3-1 اثبات ظاهر و باطن شريعت109
3-3-3-2 نمود شريعت در اشعار ناصر خسرو111
فصل چهارم: دروزيان و شريعت، همراهي يا جدايي113
4-1 بررسي شريعت در حيات سياسي الحاکم114
4-2 شريعت نزد دروزيان در گذشته و امروز120
4-2-1 دلايل شريعت گريزي دروزيان124
4-2-2 ارکان شش گانه شريعت دروزيان125
فصل پنجم: مستعلويان و طيبيان؛ ادامه نگرش فقهي فاطميان137
5-1 صليحيون يمن و شريعت138
5-2 شريعت مداري بهره هاي داوودي139
5-2-1 ارکان شريعت بهره ها141
5-3 نگاه بهره هاي سليماني به شريعت150
فصل ششم: نزاريان و دورههاي مختلف در شريعت151
6-1 حسن صباح و التزام به شريعت152
6-1-1 فدائيان نزاري و شريعت157
6-2 اعلام قيامت حسن دوم و الغاء شريعت160
6-3 جلال الدين و بازگشت به شريعت با رويکرد اهل سنت169
6-3-1شريعت باوري جلال الدين و برخورد خليفه و مسلمين170
6-3-2 شريعت در دوران بعد جلال الدين حسن171
6-4 نزاريان بعد از الموت، آقاخان ها و شريعت اسماعيلي172
6-4-1 شريعت در عملکرد آقاخان ها173
6-4-2 پيروان نزاري آقاخاني و شريعت178
خاتمه189
فهرست منابع و مطالعات191

مقدمه
علم فقه در ميان علوم و معارف اسلامي يکي از مهم ترين و گسترده ترين علوم است، و نقش سازندهاي در زندگي مسلمانان دارد که بيش از هر علم و فن ديگري است. به نحوي که مي توان گفت فقه و شريعت اسلامي در کنار بعضي ديگر از علوم اسلامي، شکل دهنده مولفه هاي اصلي دانش و تمدن اسلامي هستند. از همين روي توجه و اعتنا به فقه و همچنين شريعت ظاهري هميشه يکي از ملزومات مسلماني به حساب آمده و مسلماني که در کنار توجه به باطن دين ظاهر آن را نيز مرعي دارد، تعادل ديني را رعايت کرده و منش ديني اش مقبول است. به دليل همين اهميت جايگاه فقه و شريعت، دغدغه اي در ذهن محقق اين پژوهش شکل گرفت که به بررسي و توصيف جايگاه اين مهم در فرقه اسماعيليه که يکي از فرق شيعي است، بپردازد. در نهايت اين اثر پيش رو شکل گرفت. اگرچه جاي پژوهش بيشتري در اين عرصه وجود دارد و مطالعات ميداني نيز مي تواند ياري دهنده پژوهش هاي کتابخانهاي شود. اين پايان نامه از شش فصل تشکيل شده است. در فصل اول به بيان مقدمه پرداخته شده که شامل موارد روبرو مي باشد: تبيين موضوع ، پيشينه، اهداف و ضرورت، سوالات و فرضيات، روش تحقيق، تعاريف مفاهيم عملياتي ( فقه و شريعت، اسماعيليه) و بررسي و نقد منابع. ودر پايان نيز نگاهي اجمالي به تاريخ اسماعيليان شده است. در فصل دوم، تحت عنوان رويکرد اسماعيليان نخستين و قرامطه به شريعت به مباحثي همچون اسماعيليان نخستين و شريعت، ترک شريعت در رفتار قرامطه، و فقه و شريعت از منظر انديشمندان نخستين مانند ابوحاتم رازي و سجستاني پرداخته شده است. در فصل سوم به بررسي شريعت مداري فاطميان پرداخته شده و عناويني همچون نقش خلفاي فاطمي در التزام و عدم التزام به شريعت، نقش قاضي نعمان در بسط و تدوين فقه اسماعيلي، و شريعت در انديشه انديشمندان فاطمي همچون حميد الدين کرماني، مؤيد الدين شيرازي و ناصر خسرو قبادياني در ادامه آمده است. در فصل چهارم از دروزيان، و شريعت؛ همراهي يا جدايي گفته شده و به بررسي احوالات شخصي و حکومت داري الحاکم و شريعت نزد دروزيان در گذشته و امروز پرداخته شده است. فصل پنجم در باب مستعلويان و طيبيان؛ ادامه نگرش فاطميان است که مباحثي چون صليحيون يمن و شريعت، شريعت مداري بهره هاي داوودي و نگاه بهره هاي سليماني به شريعت آمده اند. در فصل ششم نزاريان و دوره هاي مختلف در شريعت بررسي شده و نقش حسن صباح در التزام و عدم التزام به شريعت، اعلام قيامت حسن دوم و الغاء شريعت، جلال الدين و بازگشت به شريعت با قرائت اهل سنت و شريعت از منظر نزاريان بعد از الموت و آقاخان ها مورد کنکاش قرار گرفتند. فهرست منابع نيز بخش انتهايي اين تحقيق است.
فصل اول:
کليات

1. طرح مسأله
فقه به طور کلي زيرساخت هر مذهب و يا ديني به حساب مي آيد و در ميان علوم اسلامي از جايگاه ويژه اي برخوردار است، به نحوي که مي توان آن را از ستون ها و پايه هاي اصلي اسلام دانست که تتبع در آن هميشه مورد تاکيد قرآن و روايات اهل بيت عصمت و طهارت بوده است. به تبع علم فقه بحث عمل به ظاهر دين و شريعت پيش مي آيد و اينکه آيا مسلمانان عامل به فقه بوده و شريعت باور هستند و يا نه؟ در بين فرق مختلف اسلامي، اسماعيليه دومين فرقه شيعي بعد از اماميه از حيث جمعيت، اهميت و سابقه است. هنگام مطالعه ي تاريخ فرقه اسماعيليه، نوعي دوگانگي درمورد نگاه اسماعيليان به فقه و شريعت ديده مي شود. اين دوگانگي، از باور به شريعت و ظاهر، و در طرف ديگر، توجه بيش از حد به باطن و به نوعي کنار گذاشتن ظاهر؛ نمود پيدا کرده است. توجه و عدم توجهي که به دنبال شيوه نگرش اسماعيليان به امام زمان خود بروز پيدا مي کند. هرگاه نگاهي غلو گونه به او داشته اند و يا اينکه او را امام آخرالزمان (قائم القيامه) و قيامت دانسته اند، به شريعت پشت کرده اند و هرگاه که مقامي فراتر از شان امام برايش قابل نبوده و يا قائل بوده اند که هنوز هنگامه قيامت و دوره کشف نرسيده است، ملتزم به شريعت بوده اند. قرمطياني که دست از شريعت مي کشند، فاطميان که به طور کامل شريعت باور هستند، دروزياني که با غلو در مورد يک امام فاطمي ناسخ شريعت مي گردند، طيبياني که ادامه دهنده منش فاطميان در جمع بين ظاهر و باطن هستند و در نهايت نزارياني که دوره هاي مختلفي را از التزام و عدم التزام طي کرده اند. اين دوگانگي ها در شريعت باوري و شريعت گريزي پژوهنده مطالعات اسماعيليه را وا مي دارد که به دنبال توصيف انديشه و عملکرد آنان در باب جنبه جوارحي دين باشد تا در نهايت به پاسخ و تحليلي روشن براي پرسشهاي خود برسد.
2. سوال اصلي
جايگاه فقه و شريعت در نزد اسماعيليان چه بوده است؟
3. سوال فرعي
اسماعيليان نخستين و قرامطه چه نگاهي به شريعت داشتند؟
فاطميان به فقه و شريعت چه نگاهي داشتند؟
ارتباط دروزيان با شريعت چه بوده است؟
شريعت نزد دروزيان چگونه بوده است؟
بهره ها چه رابطه اي با شريعت دارند؟
4. ضرورت و اهداف تحقيق
فرقه اسماعيليه بخش قابل اعتنايي از جامعه شيعيان را تشکيل مي دهند و در طول تاريخ تشيع نقش مهمي در تحولات سياسي، اجتماعي، علمي و فرهنگي جهان اسلام داشته اند، که اين امر نشان دهنده ضروري بودن هرگونه پژوهشي در چارچوب مطالعات اسماعيليه در حوزه فرقه هاي شيعي است. اين پژوهش نشان دهنده نمايي کلي از نوع نگاه، طرز فکر و عملکرد اسماعيليان درمورد فقه و شريعت مي باشد. تا در نهايت با واکاوي دقيق و تمايز بين تارکان شريعت و عاملين به آن در ميان اين فرقه، اتهام اباحه گري را از تمام اسماعيليه دور سازد. اين تحقيق سبب پر کردن يکي از خلاءهاي فرقه شناسي در ميان فرق شيعي است که مي توان اين پژوهش را در ديگر فرق زير مجموعه شيعه همچون زيديه، علويان، اهل حق و … ادامه داد.
5. فرضيه تحقيق
به نظر مي رسد که اسماعيليان و با توجه به نگاهشان به دوره قيامت، به هنگام عصر قائم القيامه و يا هنگامي که در حق امام خود غلو کرده اند، شريعت گريز و در غير اين صورت پايبند به شريعت بودهاند.
6. روش تحقيق
نوع اين تحقيق بنيادي و روش اين تحقيق تاريخي،مبتني بر توصيف و تحليلي است. گرد آوري اطلاعات نيز در اين تحقيق کتابخانه اي و از طريق فيش برداري از منابع مکتوب متقدم، کتب و مجلات معاصر و پايگاههاي اطلاع رساني صورت گرفته است.
7. محدوده تحقيق
اين پژوهش به بررسي انديشه و رفتار اسماعيليان در باب فقه و شريعت از بدو شکل گيري در زمان حيات امام جعفر صادق عليه السلام (ف 148) تا عصر حاضر به طور کلي مي پردازد، به گونه اي که بتوان در پژوهشهاي بعدي هريک از برش هاي اين تاريخ و هر انشعاب اين فرقه را جداگانه و به طور تفصيلي و با منابع ميداني مورد کنکاش قرار داد. در اين تحقيق تحديد موضوع بدين گونه است که تنها به مهم ترين گروهها و پيروان فرقه اسماعيليه و بارزترين انديشه ها و رفتارهاي آنان پرداخته شده است.
8. پيشينه تحقيق
علي رغم وجود مطالعات وسيع و دامنه داري که در حوزه اسماعيليه صورت گرفته است .هنوز مطالعه دقيقي در باره فقه و شريعت اسماعيليه انجام نپذيرفته است. اين ادعا با بررسي هاي همه جانبه در پايگاه هاي اطلاع رساني زماني تاييد شد که هيچ پايان نامه، مقاله و يا کتابي با عنوان فقه و شريعت از ديدگاه اسماعيليه به دست نيامد، هرچند برخي مطالعات به اقتضاي موضع به بحث فقه و يا شريعت بطور کلي پرداخته اند و در لابلاي موضوعات مورد نظر خود گريزي نيز به فقه و شريعت اسماعيليان زده اند. بدين ترتيب تنها دسته اي از مطالعات وجود دارند که پيشينه ي مرتبط با موضوع مورد نظر هستند اين تحقيقات عبارتند:
تاريخ و عقايد اسماعيليه:1 اين کتاب توسط محقق و اسماعيلي شناس معاصر فرهاد دفتري (متولد 1317) به زبان انگليسي به رشته تحرير درآمد و در سال 1990 م توسط انتشارات دانشگاه کمبريج چاپ شده است. در سال 1375 شمسي اين کتاب بوسيله فريدون بدره اي به زبان فارسي ترجمه شد و در نشر فرزان روز به چاپ رسيده است. فرهاد دفتري خود مي گويد که از دهه 1340 شمسي که در دانشگاه کاليفرنيا تحصيل مي کرده و با آثار ولاديمير ايوانف آشنا شده، رو به تحقيقاتي درباره اسماعيليه آورده است. کتاب او داراي هفت فصل است که به ترتيب به اين مباحث مي پردازد: پيشرفت غربيان در مطالعات اسماعيلي، منشأ و تحولات اوليه مذهب تشيع، اسماعيليه نخستين، اسماعيليه فاطمي، اسماعيليه مستعلوي، اسماعيليه نزاري در دوره الموت و اسماعيليه نزاري بعد از دوره الموت. کتاب تاريخ و عقايد اسماعيليه به نوبه خود اثر مهمي در شناخت فرقه اسماعيليه به حساب مي آيد. به نحوي که بايد گفت اثر جامعي درباره اين فرقه تا قبل از نگارش اين کتاب وجود نداشت و بعد از تاليف کتاب محل بسياري از ارجاعات محققين و پژوهشگران فرق شد. دفتري در اين کتاب به طور مفصل تاريخ اين فرقه را بررسي مي کند و در لابلاي مباحث تاريخي به بررسي عقايد اين فرقه نيز مي پردازد. گرچه از بين مطالب ذکر شده مي توان مباحثي مربوط به انديشه اسماعيليان در رابطه با فقه و شريعت نيز کشف نمود، اما اين کتاب را نمي توان اثر مستقلي در اين باره دانست، اضافه بر اينکه رويکرد فرهاد دفتري در اين کتاب و ديگر کتب او که به فارسي ترجمه شده اند، مانند مختصري در تاريخ اسماعيليه: سنتهاي يک جماعت مسلمان، تاريخ و انديشه‌هاي اسماعيلي در سده‌هاي ميانه، افسانه‌هاي حشاشين، يا، اسطوره‌هاي فدائيان اسماعيلي و مقالات گوناگون در دائره المعارف ها و مجلات ،تطهير و توجيه انديشه و عملکرد اسماعيليان مي باشد، به نحوي که او در مورد فاطميان تاکيد مي کند که آنها قائل به همراهي ظاهر و باطن بوده اند و شريعت را رعايت مي کردند، اما در مورد شريعت گريزي ها ساکت است. اين رويکرد را شايد بتوان در مورد فاطميان قابل قبول دانست ولي طيف ديگري که در اسماعيليان، شريعت گريز بوده اند نيز بايد بررسي شود. دفتري به دليل مقام مهمي که در موسسه مطالعات اسماعيليه لندن دارد، کاملا نسبت به تاريخ اين فرقه مثبت انديش بوده و در برخورد با شريعت گريزي اين فرقه يا به اهمال رفتار نموده (مانند آنچه در مورد آقاخان ها گفته مي شود) و يا اينکه درصدد توجيه برآمده است (مانند آنچه او در مورد قيامت حسن علي ذکره السلام مي گويد).
اسماعيليه، مجموعه مقالات:2 اين کتاب که مجموعه اي مقالات درباره فرقه اسماعيليه مي باشد، در سال 1384 شمسي توسط گروهي از نويسندگان مرکز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب نگاشته شده و همراه با مقدمه اي از سوي فرهاد دفتري، توسط انتشارات همين مرکز به چاپ رسيد. کتابي که خيلي از مقالاتي که در آن آمده براي اولين بار است که در مطالعات اسماعيلي مطرح مي شود. دفتري در مقدمه اين کتاب آن را اولين تحقيق مستقل گروهي در مورد اسماعيليه مي داند که بر اساس شيوه هاي علمي در ايران انجام شده است، که در اين صورت اقدامي پيشگامانه در زمينه مطالعات جديد اسماعيلي مي داند. نويسندگان اين کتاب هرکدام به بررسي بخشي از عقايد و يا نقاط مبهم فرقه اسماعيليه پرداخته اند. اين کتاب را مي توان به سه بخش تقسيم کرد که در هر کدام از آن بخش ها مي توان سرنخ هايي از مباحث مربوط به فقه و شريعت يافت. بخش اولين کتاب که در مورد اعتقادات است مقالاتي در باب خدا و صفات او، نبوت، امامت، معاد و باطني گري از ديدگاه اسماعيليه را دارا است. در اين بخش به خصوص در چهار مقاله اخير مي توان مباحث مربوط به اين پژوهش را هرچند به طور غير مستقيم يافت. در بخش دوم اين کتاب مقالاتي در باب بعضي از بزرگان اسماعيلي و يا منسوب به اين فرقه همچون قاضي نعمان، ابوحاتم رازي، ناصرخسرو، شهرستاني و خواجه نصير آمده است که به بررسي مذهب، انديشه و آثار آنها پرداخته است. در اين بخش نيز در لابلاي اين زندگي نامه ها اشاراتي همسو وجود دارد. در بخش سوم نيز دو مقاله درمورد دروزيه و قرامطه آمده است، که در مقاله اولي به مواردي از فقه و شريعت دروزيان که منشعب از اسماعيليه فاطمي شدند، به طور صريح اشاره شده است و در مقاله دومي نيز اشارتي به شريعت گريزي هاي قرمطيان شده است. اين اثر نيز به دليل آنکه سعي داشته رويکردي تقريبي مرکز مورد نظر را نسبت به اديان و مذاهب من جمله اسماعيليان حفظ کند، نمي تواند اثري کاملا بيطرفانه در بررسي اين فرقه از حيث فقه و شريعت باشد. البته مي توان اين توجيه را نيز ارائه کرد که عقايد اسماعيليه در اين کتاب بيشتر رنگ و بوي فاطمي دارد که آنها نيز مراعات ظاهر و باطن در کنار هم را معتقد بودند و به شريعت گريزي قرامطه و طيفي از نزاريان و دروزيان بسيار کم پرداخته شده است.
درسنامه تاريخ و عقايد اسماعيليه:3 اين کتاب توسط مهدي فرمانيان نوشته شده و نشر اديان در سال 1386 شمسي با همکاري موسسه مذاهب اسلامي آن را چاپ کرده است. اين کتاب داراي چهار بخش با عناوين بحث هاي مقدماتي، تاريخ اسماعيليه، دانشمندان اسماعيلي و اعتقادات اسماعيليه است. نويسنده اين کتاب به طور تفصيلي تاريخ و عقايد اين فرقه را بررسي کرده و در بيان حقايق اين فرقه صراحت بيشتري از دو اثر قبلي داشته است. اين اثر را نيز نمي توان اثري مستقل در باب فقه و شريعت اسماعيليان دانست و يا اثري که کاملا جنبه هاي اين موضوع را تنقيح کرده باشد. اما در اين کتاب و در پايان هر بخش به معرفي منابعي براي مطالعه بيشتر پرداخته شده که آن منابع تصريحات بيشتري در رابطه با موضوع اين پژوهش دارند.
اسماعيليه از گذشته تا حال:4 اين کتاب نگاشته محمد سعيد بهمن پور است و در سال 1386 زير نظر سازمان حوزه ها و مدارس علميه خارج از کشور و توسط انتشارات فرهنگ مکتوب به زيور طبع آراسته شده است. اين کتاب داراي چهار فصل است که به ترتيب به بررسي تاريخچه، عقايد، دوران معاصر و کتابشناسي اسماعيليان پرداخته است. از محاسن اين کتاب ارتباط نويسنده با بعضي از اسماعيليان مي باشد. همچنين در اين کتاب و در بخش عقايد بخش مجزايي به فقه اسماعيليه پرداخته و در بخشي ديگر مواردي از تاويلات فقهي اين فرقه را ذکر و تبيين نموده است. همچنين در فصل سوم کتاب که مربوط به دوران معاصر است، آداب مذهبي انشعابات فرقه اسماعيليه را به طور مجزا بيان نموده است. استفاده از منابع انگليسي نيز از ديگر امتيازات اين کتاب است. اگرچه مي توانست که از منابع اسماعيلي بيشتري استفاده نمايد.

اخبار القرامطه:5 اخبار القرامطه در مورد پيروان اين فرقه در احساء، شام، عراق و يمن است. اين کتاب در سال 1410 هجري در رياض عربستان و توسط دار الکوثر به چاپ رسيده است. اين اثر جمع آوري سهيل ذکار از تمامي منابعي است که درباره قرامطه نگاشته شده است. سهيل ذکار در اين کتاب تمامي منابع مربوطه را به ترتيب حوادث تاريخي و از ابتداي شکل گيري قرامطه تا افول آنها ذکر کرده است. سهيل ذکار کتاب دو جلدي ديگري تحت عنوان الجامع في اخبار القرامطه دارد. از حيث جامعيت و در کنار هم بودن تمام آنچه در بين منابع در باب قرامطه است، اثر قابل تحسيني مي باشد.
الموحدون الدروز في الاسلام:6 اين کتاب نوشته شيخ مرسل نصر رييس محکمه استينافيه دروز در لبنان است که در سال 1417 هجري در بيروت و توسط انتشارات الدار الاسلاميه به چاپ رسيده است. اين کتاب در 10 فصل تنظيم شده است. مرسل نصر در کتاب خود تاييدات بزرگان اهل سنت و شيعه لبنان را در مورد مسلمان بودن فرقه خود مي آورد و به تفصيل به بيان نظريات اين فرقه در باب اجزا و ارکان شريعت مي پردازد. او در اين کتاب به دنبال اثبات اين نکته است که موحدون کاملا يک فرقه اسلامي هستند که فقه مدار بوده و در خيلي از موارد مشابه فقه شيعيان و يا اهل سنت عمل مي کنند و تنها در بعضي موارد فقهي با ديگر مکاتب فقهي اسلامي تفاوت داشته که آنها هم از سر نوع برداشت بوده و اختلافي اجتهادي است. مرسل نصر در صدد رفع اتهامات برآمده و تاکيد مي کند که آنها التزام به ترک تمامي محرمات ديني دارند. اين همراهي دروزيان با ديگر شريعت باوران اسلامي جنبه مثبتي به نظر مي رسد اما آنچه که مورد اهمال قرار گرفته و انتقادي به اين کتاب است، نظريات شريعت گريزانه اي است که در کتبي همچون رسائل الحکمه آمده و جوابي به آنها داده نشده است و يا ترک شريعتي که اقوام مجاور دروزيان نقل کرده اند را چگونه بايد توجيه نمود؟
منابع مستشرقين: فرقه اسماعيليه مارشال گ. هاجسن:7 کتاب فرقه ي اسماعيليه تاريخ سياسي و اجتماعي و عقيدتي يکي از مهم ترين گروه اين فرقه، يعني نزاريان را طي يک صد و هفتاد سال (483 تا 654) براي ما باز گو مي کند. اين کتاب بنا به بيان آشکار مترجم آن، اولين کتاب مستقلي است که با پرداختي کاملا محققانه درباره ي اسماعيليه به زبان فارسي منتشر مي شود. هاجسن، با استناد به منابع معتبري چون جامع التواريخ رشيدالدين فضل الله همداني، جهان گشاي جويني، الکامل ابن اثير، تاريخ طبرستان ابن اسفنديار، تاريخ گزيده ي حمدالله مستوفي، تاريخ مصر ابن ميسر، و تاريخ دمشق ابن قلانسي و مطالعه ي متون بسيار ديني، فلسفي، کلامي، و جدلي فارسي و عربي، به نوشته خويشتن غنايي تحسين برانگيز بخشيده و برداشتي دقيق و استادانه از انديشه هاي نزاريان پيش روي خواننده گذاشته است. مترجم دانشمند کتاب هم به سهم خود، مقدمه اي مفصل و سودمند درباره ي تاريخ و عقايد اسماعيليان نگاشته که مدخلي بسيار راه گشا براي ورود به متن اصلي کتاب است.
تشيع در هند، جان نورمن هاليستر:8 اين کتاب که نتيجه حضور اين مستشرق در هند مي باشد، به طور تفصيلي به بيان تاريخ و اعتقادات فرق شيعه اثني عشري و اسماعيلي مي پردازد. اين مستشرق مشاهدات و برداشت هاي خود از اعتقادات و آيين هاي مذهبي و شرعي انشعابات مختلف فرقه اسماعيليه همچون بهره ها و خوجه ها و نزاريان را ذکر مي کند. از ديگر محاسن اين کتاب استفاده از منابع اسماعيليان که به زبانهاي انگليسي، اردو و گجراتي نوشته شده، مي باشد. اين کتاب توسط آذرميدخت مشايخ فريدني ترجمه شده و در سال 1373 شمسي توسط مرکز نشر دانشگاهي چاپ شده است.
آقاخان ها، ماهر بوس:9 اين کتاب به طور تخصصي درباره زندگاني چهار امام اسماعيليان نزاري قاسم شاهي معروف به آقاخان نوشته شده است. نويسنده اين کتاب ماهر بوس است و او به طور تفصيلي خلق و خو وسبک زندگي آقاخان ها بخصوص آقاخان سوم را مورد کنکاش قرار داده است. اين کتاب حاوي اطلاعاتي است که از رويکرد سکولارانه و شريعت گريزانه آقاخان ها حکايت مي کند. اطلاعاتي که در ديگر منابع نيز مي توان تاييداتي براي آن يافت و جواب اسماعيليان معاصر نيز ظاهرا جز سکوت چيز ديگري نبوده است. کتاب ماهر بوس توسط محمود هاتف ترجمه و در سال 1376 توسط انتشارات کتاب سرا چاپ گشته است.
9. معرفي و بررسي منابع
در ميان فرقه ها و دولت هاي برآمده در تاريخ اسلام شايد بتوان گفت که اسماعيليه از حيث منابع در وضعيت خوبي قرار دارد. اما اين منابع بيشتر به تاريخ سياسي اين فرقه شيعي پرداخته اند و شمار منابع و کتب فقهي اسماعيليان و يا منابعي که در مورد شريعت آنها سخن گفته باشد، محدود است. بهترين منبع فقهي موجود از آنها دعائم الاسلام قاضي نعمان است که تبيين آن به عهده بزرگاني همچون حميد الدين کرماني و مويد في الدين در مجالس الحکمه بوده است. در اين پايان نامه تلاش شده است که بيشتر از منابع متقدم استفاده شود. اما در مورد منابع متاخر علاوه بر ضعيف بودن بعضي از آنان، کمبود منابع در مورد انديشه و رفتار اسماعيليان معاصر به وضوح قابل احساس است. به نحوي که درباره اسماعيليان نزاري ايران، سوريه، بهره، خوجه، افغانستان و ديگر کشورهاي آسياي ميانه و يا رفتار اسماعيليان همراه آقاخان چهارم و انديشه شخص آقاخان در مورد شريعت منبع قابل اعتنايي وجود ندارد. به طور مثال آن طور که گفته شده است بهره هاي هند اجازه دسترسي پژوهشگران به منابع موجود در کتابخانه خود را نمي دهند و يا اينکه درزويان لبنان از دادن منبعي درباره خود به شخص پژوهشگر اجتناب کردند. به همين دليل در اين تحقيق از منابع موجود در کتابخانه دانشگاه اديان و مذاهب که قوي ترين کتابخانه اديان و مذاهب در ايران است، استفاده شده است. منابعي که توسط کساني نگاشته شده که چندي در ميان اسماعيليان ايران، هند و دروزيان حضور داشته اند. همچنين پايان نامه هايي که توسط اين افراد نگاشته شده و نيز سايت هاي خود اسماعيليان مورد استفاده قرار گرفته است. در اين بخش به معرفي و بررسي مهمترين منابعي که در اين تحقيق مورد استفاده قرار گرفته، پرداخته مي شود:
الف – منابع فرقه شناسي:
فرق الشيعه نوبختي:10 اين کتاب توسط ابو محمد حسن بن موسي نوبختي از متکلمان بزرگ شيعه اماميه (310تا300ق) نوشته شده است که در نجف به چاپ رسيده است. اين کتاب يکي از منابع اصلي پژوهشگر در معرفي اسماعيليه نخستين به شمارمي آيد. فرق الشيعه نوبختي از جمله معروفترين و کهن ترين آثاري است که درباره فرقه هاي شيعي نوشته شده و به تفصيل تمامي اين فرقه ها و انشعابات آنها را ذکر نموده است. به دليل اهميت اسماعيليه در ميان فرقه شيعي اين کتاب نيز به اين فرقه پرداخته و در اين بين با ذکر گروههاي اسماعيليه نخستين به بررسي آراء و انديشه آنها پرداخته است. اگرچه مي توان گفت نوبختي نگاه خوش بينانه اي به اين گروهها نداشته است.
ب – منابع تاريخي:
تاريخ طبري:11 کتاب تاريخ الامم و الملوك نگاشته محمد بن جرير طبرى است که در سال 224 ق در آمل متولد شد. وفات وى در سال 310 ه ق در سن 84 سالگى در بغداد روى داد. طبرى در علومي همچون فقه، حديث، تفسير و تاريخ تبحر داشت. طبرى سنى مذهب بوده ولى تعصب فرقهاي نداشته است. او يك سنى معتدل بوده که در متن کتاب تاريخ او شيعه ستيزي جايي ندارد. هرچند مي توان اين ويژگي او را ناشي از خو و تربيت مسالمت آميز وي دانست. ولي موضع گيري او در تاريخ هرگز به نفع شيعه نبوده است و بر همين اساس کتمان کم نويسي در مورد شيعه از نقايص کار اوست. به هر تقدير تاريخ طبرى، مهمترين تاريخ نامه روايى و سال شمار اسلامى است که با ظرافت و دقت رخدادها متناسب با سال وقوع به ترتيب کنار هم قرار گرفته اند. اين اثر‏ از کتب تاريخ عمومى‏ حساب مي شود که زبان آن عربى‏ است و مربوط به قرن چهارم‏ مي باشد. تاريخ طبرى دو بخش عمده دارد: بخش پيش از اسلام و بخش پس از اسلام. تاريخ طبرى دوره نوينى را در تاريخ نگارى اسلامى آغاز كرد و اثر فراوانى بر مورخان پس از خود برجاي گذاشت. در اين پژوهش و در مباحث مربوط به شريعت اسماعيليان نخستين و قرامطه از اين کتاب استفاده شده است.
الكامل في التاريخ:12 نوشته ابو الحسن على بن محمد بن محمد بن عبد الكريم شيبانى جزرى مشهور به عز الدين ابن اثير (555-630) مورخ، اديب، و محدث، است. ابن اثير در علوم و فنون مختلف از جمله حديث، قراءت، خطابه و لغت تبحر داشت و در زمره مشاهير و فقهاى موطن خود بود. وى در 25 شعبان سال 630 در حلب وفات كرد. تاريخ مرگ او را سال 631 يا 633 هم گفته‏اند. اين کتاب جامع‏ترين تاريخ عمومى است كه بيشتر آن درباره تاريخ اسلام است. ابن اثير كتاب خود را از نخستين روزگار آغاز كرده و تا پايان سال 628 ه. ق يعنى دو سال پيش از مرگش ادامه داده است. منبع اصلى وى تا اواخر قرن سوم، تاريخ طبرى بوده است. اهميت الكامل جز آنچه گفته شد بيشتر به خاطر اشتمال بر ذكر وقايعى است كه در آثار ديگران ديده نمى‏شود يا كمتر بدان پرداخته‏اند. الكامل را بايد تنها كتابى دانست كه به همه دولت‏هاى اسلامى در تمامى سرزمين‏ها پرداخته است. علاوه بر ذكر همه رويدادهاى بزرگ و طولانى، در پايان هر سال به رويدادهايى كه كوتاه و در درجه بعدى از اهميت قرار دارند اشاره كرده و تاريخ مرگ افراد مشهور از علما و شخصيت‏هاى مختلف را آورده است. اما نويسنده در بيشتر موارد منابع خود را ياد نكرده است ولى كتاب او منبع و الگويى براى مورخان پس از خود شده است. در فصل دوم اين پژوهش که مربوط به اسماعيليان نخستين و قرامطه است از اين کتاب، بيشتر استفاده شده است.
اتعاظ الحنفا في اخبار الفاطميين الخلفا:13 نوشته احمد بن علي بن عبد القادر أبو العباس الحسيني، تقي الدين مقريزي است. او اصالتا اهل بعلبک بوده و در سال 766 هجري در قاهره به دنيا آمد و در سال 845 در همان شهر از دنيا رفت14. او به دليل اينکه اهل قاهره بوده و از حيث تاريخي به زمانه دولت فاطمي نزديک بوده مورخ و ناقل خوبي از سرگذشت فاطميان و قرمطيان مي باشد. ظاهرا مقريزي بيشتر اخبار فاطيمان را با يک يا چند واسطه از کساني که در عصر خلفاي فاطمي زيسته اند نقل کرده است. کتاب او سه جلد بوده که در جلد اول با ذکر سرگذشت اولاد اميرالمومنين علي بن ابيطالب (ع) آغاز و با حوادث سال 386 در دوران خلاف العزيز به پايان مي رسد. او در جلد دوم به بيان خلافت الحاکم، الظاهر و المستنصر پرداخته و در جلد سوم سرگذشت المستعلي تا پايان انقراض فاطميان را شرح مي دهد. حسن اين کتاب در توضيح دادن حوادث هر سال خلافت فاطميان به طور جداگانه است به طوري که سرگذشت هر امام فاطمي را به طور تفصيلي از سال ولادت تا زمان جانشيني امام قبلي و حوادث دوران حکومت و نهايتا سال وفات را ذکر مي کند. به همين دليل استفاده زيادي از شرح حال اين خلفا در اين تحقيق شده است. مقريزي انتساب سلسله نسب فاطميان به امام جعفر صادق را قبول دارد و نوع برخورد او با فاطميان بر خلاف اينکه يک سني مذهب است با ديگر هم مذهبانش تفاوت دارد. در اين پژوهش از نسخه منتشر شده در سال 1416 هجري توسط المجلس الأعلي للشئون الاسلاميه قاهره و با تحقيق دکتر جمال الدين شيال استفاده شده است. اين کتاب چون تاريخ سياسي فاطميان است، بي گمان اشارات صريحي کمتري به فقه و شريعت داشته است، اگرچه بيشترين اطلاعات درمورد تاريخ سياسي اين خلفا و شريعت باوري آنان استفاده شده است.
اخبار ملوک بني عبيد:15 کتاب اخبار ملوک بني عبيد و سيرتهم، نگاشته محمد بن علي بن حماده بن عيسي معروف به ابي عبدالله محمد الصنهاجي است که حجت الله رودکي، ترجمه آن را با عنوان تاريخ فاطميان، منتشر کرده است. مولف کتاب سني مذهب بوده و در کتاب خود به دنبال بيان يک دور تاريخ فشرده فاطميان بوده است. از اين کتاب در مورد شريعت باوري خلفاي فاطمي استفاده شده است.
جوامع التاريخ:16 نگاشته رشيد الدين فضل الله همداني است که قسمت اسماعيليان و فاطميان و نزاريان و داعيان و رفيقان است. خواجه رشيدالدين فضل الله بن عمادالدوله ابي خير بن حيي كتاب بزرگ جوامع التاريخ را به دستور غازان خان و اولجايتو نوشته و مي خواسته كه معلومات تاريخي آن زمان را در آن بگنجاند. طرز كار خواجه رشيد الدين در تدوين جوامع التواريخ گويا اين بوده كه متن‌هاي عربي يا فارسي را مي‌خوانده و آنها را انتخاب مي‌كرده و با اندكي تغيير در كتاب مي‌آورده است. خواجه در سال 718 هجري درگذشت. مي توان گفت که اين كتاب بهترين كتاب تاريخي نوشته شده به زبان فارسي درباره فاطميان و نزاريان بوده است. اين كتاب بعد از ذکر سرگذشت عبيدالله مهدي شامل ذكر خلافت سيزده خليفه است كه از القائم بامر الله شروع شده و به العاضد بالله مي‌رسد. در قسمت بعدي کتاب نيز تاريخ طايفه نزاريه را مي گويد که از جلوس حسن صباح در قلعه الموت تا پايان کار اين قلعه در زمان رکن الدين خورشاه باشد. اثر رشيدالدين فضل الله اثري قابل قبول تر از کتاب جويني مي باشد. زيرا که او در نقل تاريخ بي طرفي خود را حفظ کرده و خوبي ها و بدي ها را با هم ذکر کرده است. آن طور که خود نيز مي گويد که به دنبال بيان بعضي از احوال و افعال خير و شر ايشان بوده است.
تاريخ جهان گشاي جويني:17 تاريخ جهانگشاي کتابي به زبان فارسي است که نوشته عطاملک جويني مورخ‌ مشهور قرن‌ هفتم‌ هجري‌ درباره تاريخ مغول و خوارزمشاهيان و اسماعيليان تا ???ق و از آثار مهم از نظر تايخي و نيز ادبي به شمار مي‌رود. جويني آن سال‌ها در دربار هولاکو و پسرانش، اباقا و تگودار، داراي منصب، و گواه بسياري از رخدادهاي آن دوره بوده و برخي پيش آمدهاي گذشته را نيز از گواهان آن‌ها و از خاندان خود که از درباريان خوارزمشاهيان و مغولان بوده‌اند، شنيده بوده‌است. تاريخ جهانگشاي تاريخ سياسي محض نيست، زيرا نويسنده هنگام رويداد نگاري، درباره اوضاع اقتصادي، اجتماعي، بافت شهرها و موقعيت جغرافيايي آنها و اسامي قديمي شهرها نيز توضيحات کاملي داده‌است. اين کتاب در سه جلد است؛ و جلد سوم مربوط به اسماعيليان است که نويسنده در آن در باب فاطميان و نزاريان به نقل ما وقع تاريخ مي پردازد. جويني در اين کتاب گاهي از مرز انصاف و بي طرفي خارج شده و تعصب سني گري خود را نشان مي دهد.
سفرنامه ها:
سفرنامه ناصرخسرو:18 حكيم ناصر بن خسرو بن حارث قباديانى بلخى مروزى، ملقب ومتخلص به “حجّت” در ماه ذى قعده سال 394 ق ‏در قباديان از نواحى بلخ به دنيا آمد. ناصر در بزرگ سالي از مقربان درگاه سلطان محمود غزنوى و پسرش‏مسعود بوده است. او عهد جوانى را به عيش و عشرت و ميگسارى و لهو و لعب گذرانده و خود در اين باره اظهار پشيمانى مى‏كند. البته ناصر در نه سالگى قرآن و احاديث بسيارى را حفظ كرد. او تقريبا در تمام علوم عقلى و نقلى زمان تبحّر يافت. زمانى در سال 437 ق در جوزجان خوابى ديد كه در اثر آن تحول عميق روانى براى او رخ داد و سبب شد به دنبال درك حقيقت آسايش و امكانات خود را فدا سازد و از شغل ديوانى خود در بلخ استعفا نمايد. کتاب او از مشهور ترين سفرنامه هايي است که به زبان فارسي نوشته شده است. “سفرنامه” اثرى است كه ناصر خسرو آن را در سفر هفت ساله خود نگاشته است. سفر هفت ساله وى در سال 437 ق از مرو به قصد حج آغاز مى‏شود. اين كتاب براى پژوهشگران يكى از بهترين سندهاى فرهنگى اجتماعى‏ جهان اسلام در آن زمان مي باشد. ناصر خسرو در نوشتن مسائل و برداشتن يادداشتها طرحى معتدل دارد، مى‏داند چه را بايد توصيف كند، اطناب به جا و ايجاز به‏ موقع از رموز و دقايق و ويژگى‏هاى نوشته‏هاى اوست. بر سفرنامه خرده گرفته شده كه مشتمل بر غثّ و سمين است و در كنار مطالب تحقيقى، برخي مطالب غير معتبر نيز ذکر شدهاست. برخى از قسمتهاى گزارش وى نيز داراى تفصيلى ملال‏آور است. ناصر خسرو سرانجام بعد از سال 465



قیمت: تومان


پاسخ دهید