دانشگاه آزاد اسلامي
واحد شاهرود
دانشکده علوم انساني ، گروه تاريخ
پايان نامه براي دريافت کارشناسي ارشد (MA.)
گرايش تاريخ ايران باستان

عنوان
سنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي با مسيحيت در عصر ساساني
استاد راهنما :
دکتر محمد علي عليزاده
استاد مشاور :
دکترميرزا محمد حسني

نگارنده :
مريم عاشوري
تابستان 1392

Islamic Azad University
of Shahrood
Faculty of Humanities, Department of History
“MA ” Thesis
On: History of Ancient Iran
Title:
Comparative evaluation of Manichean doctrines
of Christianity in the Sassanid era
Supervisor:
Doctor Mohamed Ali Alizadeh
Advisor:
Mirza Mohammed Hosni Doctor
Author:
Mary Ashori
Summer 2013
سپاسگزاري
خداي را سپاس که در فرصتي از زندگي، هويت تحصيل علم فرا رويم نهاد که به فيض حضرتش پويا شدم و با تشکر از بزرگواراني که شبنم ياريشان طراوت بخش گلبرگهاي انديشه ام گرديد که سپاس از ايشان در اين مختصر نمي گنجد.
آقاي دکتر محمد علي عليزاده، استاد راهنماي اين پژوهش که با رهنمودهاي شايسته خويش، بسياري از سختيهاي راه را برايم آسان نموده اند.
آقاي دکتر ميرزا محمد حسني استاد مشاور اين پژوهش که با علم سرشار و تجارب ارزنده ي خويش در پيشبرد اهداف اين پايان نامه مرا ياري رساندند. آقاي دکتر محمد نبي سليم استاد و پژوهشگر توانا که هميشه پاسخگوي سوالات من بودند و مدير گروه تاريخي آقاي دکتر احمد اشرفي سپاسگزاري مي نمايم.
تقديم به
همسر عزيزم که روح آب و پاکي است
و غنچه ي زيباي باغ اميدم مائده جون

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
فصل اول : کليات تحقيق2
1-1.بيان مسئله3
1-2اهداف تحقيق4
1-3. طرح سئوال4
1-4. ارائه فرضيات5
1-5. ادبيات تحقيق5
1-6. ابزار تحقيق6
1-7. موانع و محدوديت ها تحقيق7
1-8. فصل بندي پژوهش7
1-9. نقد و بررسي منابع و مآخذ تحقيق8
فصل دوم : شکل گيري و ظهور مانويت13
بخش اول : 2-1. سرگذشت ماني و مقام رسالت14
2-1-1. سرگذشت ماني14
2-1-2. ماني و مقام رسالت14
2-1-3. مذهب ماني16
2-1-4. کرتير و ماني18
2-1-5. بهرام پسر هرمز و ماني18
2-1-6. آخرين نيايش ماني19
بخش دوم : 2-2. مانويت و گسترش آن در جهان21
2-2-1. خاستگاه دين مانوي21
2-2-2. مانويان23
2-2-3. مانويت در شرق25
2-2-4. مانويت در غرب26
2-2-5. پيروان ماني27
2-2-6. توسعه مانويت و بقاياي آن29
2-2-7. فرقه ها30
بخش سوم : 2-3. آثار مانويان32
2-3-1. خط و ادبيات کتب مانوي32
2-3-2. داستانهاي تمثيلي35
2-3-3. ادبيات موعظه اي36
2-3-4. نشر کتابهاي ماني در جهان37
2-3-5. آثار مانويان در حفاري تورفان38
2-3-6. خط ماني39
فصل سوم : شکل گيري و ظهور مانويت41
بخش اول : 3-1. سرگذشت عيسي (ع)42
3-1-1. ناصري42
3-1-2. ولادت عيسي در انجيل و قرآن (کتب مقدس)42
3-1-3. اخبار انبياء به ظهور مسيح (ع)43
3-1-4. ذکر نبوت عيسي بن مريم (ع)44
3-1-5. بعثت عيسي (ع)45
3-1-6. رسالت حضرت عيسي (ع)46
3-1-7. بروز شرک در زمان حضرت عيسي (ع)47
3-1-8. ديدگاه قرآن کريم در مورد عيسي مسيح (ع)48
بخش دوم : 3-2. مسيحيت بعد از مسيح (ع)48
3-2-1. مسيحيت پس از عيسي (ع)48
3-2-2. مسيحيت در نخستين سده هاي ميلادي50
3-2-3. شاگردان عيسي مسيح (ع)52
3-2-4. انتشار و رسميت مسيحيت52
3-2-5. محيط رومي و ريشه هاي يهودي مسيحيت53
بخش سوم : 3-3. شوراهاي مسيحيت54
3-3-1. شوراي داد شيوع54
3-3-2. شوراي مدائن56
3-3-3. شوراهاي سال 484-485-486 (جدايي عقيدتي از غرب)57
3-3-4. مدرسه نصيبين60
بخش چهارم : 3-4. کليساهاي مسيحيت62
3-4-1. وجه تسميه کليسا62
3-4-2. کليساي اورشليم نخستين تشکل رسمي مسيحيت62
3-4-3. پيامدهاي تأسيس قسطنطنيه : تشکيل امپراتوري مسيحي63
3-4-4. تقسيمات مسيحيت64
3-4-5. پيروان راه64
بخش پنجم : 3-5. وضعيت مسيحيت در امپراتوري ساساني “ايران”65
3-5-1. کيش ترسايي در ايران65
3-5-2. يزدگرد و مسيحيان66
3-5-3. شروع آزارها در اواخر حکومت يزدگرد اول68
3-5-4. وضعيت مسيحيان در زمان پادشاهي بهرام پنجم69
3-5-5. کرتير و مسيحيان71
3-5-6. گسترش کليسا و مراکز مهم کليسايي72
3-5-7. زمينه هاي نسطوري شدن کليساي ايران و ايجاد شوراي مذهبي73
3-5-8. نقش بارصوما در نسطوري کردن کليساي ايران و استقلال نسطوريان از کليسا روم شرقي74
3-5-9. مسجد سنگي داراب آتشکده آذرخش76
3-5-10. کليساي نسطوري خارک76
بخش هفتم :3-7. منابع و خط مسيحي78
3-7-1. اسناد منابع سرياني78
3-7-2. فارسي ميانه مسيحي78
فصل چهارم : بررسي آموزه هاي مانوي79
بخش اول : 4-1. آموزشهاي ماني80
4-1-1. مانستان80
4-1-2. آموزش هاي ماني80
4-1-3. شايست ناشايست هاي مانوي83
4-1-4. روزه هاي مانوي به قلم و.ب. هنينگ85
بخش دوم: 4-2. اعتقادات مانوي87
4-2-1. سرنوشت انسان پس از مرگ87
4-2-2. نور و ظلمت88
4-2-3. آگاهي، راه رستگاري93
4-2-4. معاد و قيامت از نظر ماني94
4-2-5. بهشت و جهنم از نظر ماني95
بخش سوم : 4-3. آفرينش جهان و ماه و خورشيد در مذهب ماني96
4-3-1. آفرينش جهان96
4-3-2. دولاب کيهاني96
4-3-3. خلقت ماه و خورشيد بر اساس متون مانوي97
4-3-4. صفت زمين و آسمان نوراني97
4-3-5. ايزدان اسطوره آفرينش و خويش کاري آنان98
بخش چهارم : 4-4. تأثيرات مذهب ماني بر شعر شاعران100
4-4-1. تجلي عرفان مانوي در غزلي از حافظ100
4-4-2. ذکر ماني در شاهنامه فردوسي100
بخش پنجم : 4-5. عوامل گسترش دين ماني102
4-5-1. معجز? ماني102
4-5-2. سلسله مراتب مانويان103
4-5-3. حکمت علمي مانويه105
بخش ششم : 4-6. تأثير انديشه هاي ماني بر ديگر اديان و بالعکس105
4-6-1. مانويت و اسلام105
4-6-2. شعوبيه و زندقه106
4-6-3. جامه سپيد108
4-6-4. آئين گنوسي و تأثير آن در آيين ماني109
فصل پنجم : بررسي آموزه هاي مسيحيت111
بخش اول : 5-1. تعاليم مسيح (ع)112
5-1-1. کتاب مقدس112
5-1-2. تعاليم عيسي مسيح (ع)112
5-1-3. مختصري از وظايف اخلاقي114
5-1-4. اعتقاد به تثليث در نظر قرآن115
بخش دوم : 5-2. شعائر هفت گانه مسيحيت115
5-2-1. متعه (يا ازداواج موقت)115
5-2-2. تعميد116
5-2-3. عشاءِ رباني118
5-2-4. تأييد120
5-2-5. . دست گذاري (يا درجات مقدس روحانيت)120
5-2-6 . تدهين نهايي122
5-2-7. توبه123
5-2-8. ازدواج مسيحي125
5-2-9. تصويب اصول مسيحيت126
بخش سوم : 5-3. اعتقادات مسيحيت127
5-3-1. عبادات و نيايش در مسيحيت127
5-3-2. روزه گرفتن129
5-3-3. گناه در آئين مسيحيت129
5-3-4. ماهيت مرگ131
5-3-5. مراسم سبت نزد مسيحيان131
5-3-6. ذکر نشانه هاي قيامت133
5-3-7. تدفين در مسيحيت و مقابر عيسويان134
بخش چهارم : 5-4. انجيل و اعياد مسيحيت134
5-4-1. انجيل هاي چهارگانه134
5-4-2. احترام به زن در انجيل و حجاب در انجيل135
5-4-3. مفهوم خدا نزد مسيحيان136
5-4-4. اعياد مسيحيت137
بخش پنجم : 5-5. موعظه ها و پيام ها عيسي139
5-5-1. موعظه هاي عيسي به دوازده شاگردش139
5-5-2. درخت طوبي141
5-5-3. پيام عيسي (ع) و مسئله اسطوره شناسي141
5-5-4. عرفان مسيحي خداي گراي انسان نگار143
5-5-5. مبارزه با انحراف و تعريف144
5-5-6. چهار امري که موجب آرامش مي شوند144
بخش ششم : 5-6. آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع) و پيروان عيسي (ع) و بعضي
از فرقه ها مسيحيت145
5-6-1. آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع)145
5-6-2. وضع اجتماعي و خرافي مسيحيان145
5-6-3. گفتگوها و مشاجرات مذهبي147
5-6-4. شريعت و آزادي روح القدس149
5-6-5. رسولان و اعتقاد نامه رسولان150
5-6-6. اعتقادات مسيحيان و مسيحيت نسطوري در ايران153
بخش هفتم : 5-7. تأثير آموزه هاي مسيحي بر ديگر اديان و بالعکس154
5-7-1. مسيحيت و ويژگي هاي پسنديده آن154
5-7-2. ظهور انديشه هاي گنوسي و مارکيوني155
5-7-3. مهر پرستي و مسيحيت156
5-7-4. هزاره سلطنت عيسي مسيح (ع)160
5-7-5. دعاي اوزيريس براي خداي آفتاب (مقايسه با دين مسيح)161
فصل ششم : بررسي تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني162
بخش اول : 6-1. سرگذشت ماني و عيسي (ع)163
6-1-1. خانواده ماني و عيسي (ع)163
6-1-2. دوازده سالگي ماني و عيسي (ع)163
6-1-3. محتواي سخنان ماني و عيسي (ع) و پيروزي در ميان مردم164
6-1-4. دين ماني و مسيح (ع)166
6-1-5. نام ماني و عيسي (ع) در آيين مانويت و مسيحيت167
بخش دوم : 6-2. تعاليم در مانويت و مسيحيت168
6-2-1. اساس تعاليم در آيين مانويت و مسيحيت168
6-2-2. بعثت ماني و عيسي (ع)170
6-2-3. خدا در مانويت و مسيحيت171
6-2-4. شيوه هاي گوناگون آموزه هاي ماني و عيسي (ع) به پيروانشان173
6-2-5. اعتقادات ماني و مسيح (ع)174
6-2-6. معجزات ماني و عيسي (ع)176
6-2-7. اخلاقيات و زهد و تقوي در مانويت و مسيحيت177
6-2-8. علم نجوم در مانويت و مسيحيت178
بخش سوم : 6-3. سلسله اعتقادات در مانويت و مسيحيت179
6-3-1. معاد در مانويت و مسيحيت179
6-3-2. روزه و نماز و صدقه در مانويت و مسيحيت179
6-3-3. بهشت و جهنم در مانويت و مسيحيت181
6-3-4. گناه و توبه در مانويت و مسيحيت181
6-3-5. آيين اعتراف در مانويت و مسيحيت182
6-3-6. تثليث در مانويت و مسيحيت184
6-3-7. رستگاري و پرهيزگاري در مانويت و مسيحيت184
6-3-8. تعميد و عشاءِ رباني در مانويت و مسيحيت185
6-3-9. موضوع داستان آفرينش و خلقت ماه و خورشيد در مانويت و مسيحيت187
6-3-10. اعياد در کيش مانويت و مسيحيت188
6-3-11. اشعار و سرودهاي مذهبي در مانويت و مسيحيت189
6-3-12. دعا در مانويت و مسيحيت190
6-3-13. آيين ازدواج در مانويت و مسيحيت190
6-3-14. نور وظلمت در مانويت و مسيحيت191
6-3-15. عروج ماني و مسيح (ع) به آسمان192
بخش چهارم : 6-4. فعاليت هاي مذهبي در مانويت و مسيحيت192
6-4-1. محل عبادت و فعاليت زنان در کيش مانويت و مسيحيت192
6-4-2. آيين تطهير و موعظه ها در مانويت و مسيحيت195
6-4-3. جهان بيني در کيش مانويت و مسيحيت196
6-4-4. گراميداشت روزهاي هفته در مانويت و مسيحيت196
6-4-5. پايان جهان و داوران در واپسين روزها در کيش مانويت و مسيحيت197
6-4-6. اسطوره ها در مانويت و مسيحيت199
6-4-7. حضرت آدم در کيش مانويت و مسيحيت200
6-4-8. توليد مثل در مانويت و مسيحيت200
6-4-9. وجود آثار در مانويت و مسيحيت201
بخش پنجم : 6-5. پيروان و سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت202
6-5-1. پيروان و شاگردان ماني و مسيح (ع)202
6-5-2. مانويت و مسيحيت پناهگاه طبقات محروم204
6-5-3. مبلغين مانوي و مسيحي و اختلافات ميان آنها205
6-5-4. شرط لازم براي مانوي شدن در مانويت و مسيحي شدن در مسيحيت207
6-5-5. سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت و اعمال آنها208
6-5-6. مراسم سوگواري در مانويت و مسيحيت210
بخش ششم : 6-6. تأثير اديان بزرگ در مانويت و مسيحيت210
6-6-1. عملکرد زرتشتيان نسبت به مانويان و مسيحيان و تأثير آن بر مذاهب210
6-6-2. تأثير کيش بودايي در مانويت و مسيحيت211
6-6-3. تأثير کيش زرواني در مانويت و مسيحيت212
6-6-4. تأثير آيين مهر بر مانويت و مسيحيت213
6-6-5. تأثير گنوسي ها و آموزه هاي مارکيوني در مانويت و مسيحيت214
فصل هفتم: نتيجه گيري216
نتيجه گيري217
منابع و مآخذ220

چکيده
دين مانوي آئيني عرفاني و ترکيبي از اديان مسيحيت، زرتشتي و گنوسي بود که در ايران بنيان گذاشته شد. در اين دين از مسيحيت “مسيح منجي” وارد شده است و از دين زرتشتي “اعتقاد به دوگانه به نيکي وبدي” و از دين بودايي “ورود اصول تناسخ” و ديگر آئين چون مهر و گنوسي نيز در عملکرد آنان تأثير گذار بود. مسيحيت که از سمت غرب به ايران راه پيدا نمود در همه جاي شاهنشاهي ساساني مراکز اسقف نشين داير کرد و مسيحيت به سرعت در ايران ريشه دوانيد. مسيحيت آميزه اي از تأثيرات يوناني، رومي و يهودي بود. مسيحيت از بعضي اديان ديگر همچون مهرپرستي و زرواني و گنوسي تأثير گرفته است که در تعاليم و عملکرد پيروان مسيحي به وضوح ديده مي شود. آنچه مانويت را مخصوصأ با آيين مسيح نزديک مي نمايد ارتباط ماني است با مذاهب گنوسي مسيحي که باعث گرديد بسياري از آموزشها و عملکرد مانويان از مسيحيت تأثير گذار باشد. و علت تأثير گذاري مانويت از مسيحيت اين بود که ماني خود را همان فارقليط معرفي نمود که مسيح به آمدنش بشارت داده بود، و شباهت تعاليم ماني و مسيح سبب گرديد که بعضي از مسيحيان به مانويت تمايل نشان دهند. عملکرد پيروان مانويت بر اساس آثار باقيمانده از آنها نشان مي دهد که ماني به خوبي از آئين مسيح خبر داشته و بسياري از تعاليم مسيح را در دين خود گنجانده است. به طور کلي تأثير مانويت از مسيحيت در مسائل اعتقادي و عملکرد پيروانشان در زندگي اجتماعي به مراتب بيشتر بوده است. اين پژوهش با توجه به ماهيت نظري آن توصيفي و تحليلي و بر اساس متدهاي متداول در علوم انساني و مطالعات تاريخي به شيوه جمع آوري داده ها انجام گرفته اين پژوهش مي تواند جنبه هاي مبهم مانويت و مسيحيت و تأثيرات اين دو آيين را تبيين نمايد.
کليد واژه : تعاليم ، عقايد ، مانوي ، مسيحي ، ساسانيان .
فصل اول :
کليات تحقيق
1-1.بيان مسئله:
در اين پژوهش قصد بر آنست که به سنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي با مسيحيت در دور? ساساني پرداخته شود.
ماني در زمان شاپور اول ساساني با کسب رضايت او توانست به سرعت دين خود را در ايران گسترش داده و توسط مبلغين مانوي در شرق و غرب جهان آيين ماني توسعه پيدا کند. اعتقادات و آموزه هاي ماني در دنيا پيشرفت نمود. اين اعتقادات و آموزه ها که برگرفته از آيين گنوسي است توسط ماني و شاگردان او اشاعه داده شد. ماني دين خود را جهاني قلمداد مي کرد و خود را همان فارقليطي که مسيح به آمدنش بشارت داده بود معرفي نمود. در کيش مانوي که از زمر? آيين هاي گنوسي و عرفاني محسوب مي شود علاوه بر عناصر و آموزه هاي مزديسنايي و بودايي و زرتشتي تأثير فراوان اديان گوناگون و مختلف بين النهرين هم به وضوح ديده مي شود و اين بدان علت است که محل نشو و نما و تربيت اوليه ماني در ناحيه حاصلخيز بود. آيين مانوي در ميان اديان ايراني، آشکارترين و واضح ترين دين ثنوي است زيرا مشخص ترين اصل آن اعتقاد به دو مبدأ و دو مصدر ازلي و ابدي يعني نور و ظلمت و سه دوره ماضي، حال و آينده است. از جمله مشهور شدن ماني و سبب گرويدن مردم به وي چيرگي و مهارت او در هنر نقاشي بود. آشنايي ايرانيان با آيين مسيح که از بين النهرين و عراق وارد ايران شد، در اوايل قرن اول ميلادي صورت گرفته است و با پذيرش مردم، مسيحيان در ايران به تبليغ آيين مسيحيت همت گماشتند. عيسي (ع) تعاليم پيامبران قبل از خود را منسوخ ننمود بلکه آنها را به جا آورد و تکميل نموده است.
از جمله عوامل ارتباط بين آيين ماني و مسيحيت در اين بود که در دور? ساساني روحانيون زرتشتي نسبت به ديگر اديان سخت گيري فراوان داشته اند و بخصوص رنج و شکنجه فراوان پيروان مانويت و مسيحيت سبب گرديد که اين اديان را به يکديگر نزديکتر کرده بود. از جمله اقتباسات آيين مانويت از مسيحيت: سلسله مراتب از جمله ويژگي اسقف ها و کشيشان و … گرفته تا تعداد حواريون و شاگردان ماني، از جمله اعتقادات و آيين هاي چون اعياد و مراسم دعا خواني و بعضي از مراسم مذهبي که نمونه آن تعميد و عشاءِ رباني همه برگرفته از مسيحيت است. بيشترين تأثير مانويت بر مسيحيت اين بود که مسيحياني که به آيين ماني گرويدند او را فارليط نجات بخش خوانده اند. چون مسيح آمدن فارقليط را به پيروان خود نويد داده بود با ماني تحقق پيدا کرد و سخنان ماني در مورد عيسي (ع) و برگزيدن برخي آموزه هاي عيسي در دين خود و شباهت نام کتاب ماني با انجيل مسيح (ع) سبب شد عده اي از مسيحيان به دين ماني گرايش پيدا کنند. اما علت گرويدن عده اي از مانويان به مسيحيت آن بود که رنج و شکنجه از سوي پادشاهان ساساني و روحانيون بخصوص با تحريک کرتير و امپراتوري روم سبب گرديد که آنها در ظاهر به مسيحيت گرايش پيدا نمايند تا از آسيب ها و شکنجه هاي عمال مربوطه در امان بمانند و اين عوامل سبب گرديد که بين اين دو آيين ارتباط معنوي ايجاد شود.
1-2. اهداف تحقيق
سنجش تطبيقي در اين پژوهش درصدد است تا به روابط و تأثيرات اديان مانوي و مسيحيت بر يکديگر و ديگر اديان را آشکار سازد و ميزان شباهت ها و تفاوت ها را در اين دو آيين تبيين نمايد. بر همين اساس با توجه به گستردگي دين مانوي و مسيحي و عملکرد آنان سعي گرديده بر مبناي کشف حقايق و اثبات فرضيه هاي مطرح شده به وجوه اشتراک و افتراق آيين مانويت و مسيحيت در ايران عصر ساساني دست يافت.
1-3. طرح سؤال :
پرسش اصلي :
سنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني حول چه محور يا حوزه هايي بوده است؟
پرسش فرعي :
1.آيين مانويت و مسيحيت در آموزهاي ديني خود از کدام اديان تأثير پذيرفته اند؟
2.وجه اشتراکات و افتراقات مانويت و مسيحيت در چه مسائلي تأثير گذار بوده است؟
3. آيا شرايط سياسي و مذهبي دولت ساساني عامل مهمي در روابط بين مانويت و مسيحيت بوده است؟
1-4. ارائه فرضيات :
1.. بررسي آموزه هاي مانوي با مسيحيت در عصر ساساني حول محور مناسک عبادي و اعتقادي صورت گرفته است که اين تأثيرات در اعتقادات پيروان هر دو آيين، و در زندگي روزمره و اجتماعي آنها تأثير بسزايي داشته است .
2. آيين مانويت در آموزه هاي ديني خود از آموزه هاي ميترائيسم، زروانيسم، بودايي و مسيحيت تأثير پذيرفته است. اما بيشترين تأثير را از آموزه هاي زردشتي دين کهن ايران باستان گرفته است. آيين مسيحيت بعد از عيسي (ع) در آموزه ها و عملکرد پيروانش از ادياني چون زرواني، بودايي، گنوسي و مهرپرستي يا همان ميترائيسم تأثير پذيرفته است.
3. وجه اشتراکات و افتراقات آيينهاي مانوي و مسيحيت در حوزه اعتقادات رفتار اجتماعي و عملکرد پيروان آنها در زندگي اجتماعي و ديني مؤثر بوده است.
4. شرايط مذهبي ساساني به علت روي کار آمدن روحانيون زرتشتي که همه مقامات بالاي دولتي در اختيار خود گرفته بودند و در هم? امور مردم دخالت مي کردند، باعث ناخشنودي مردم شده و باعث گرويدن آنها به آيين هاي مانوي و مسيحي شده است و شرايط سخت و بحراني براي اديان مانوي و مسيحي توسط روحانيون زرتشتي، شکنجه و آزار و اذيت پيروان اين دو آيين سبب گرديد تا باعث روابط بين مانويت و مسيحيت شود که از جمله گرويدن عده اي مانوي به مسيحيت و بالعکس عده اي مسيحي به مانويت شود.
1-5. ادبيات تحقيق :
بررسي ساختار انديشه و اعتقادات ديني از دير باز مورد توجه بسياري از انديشمندان بوده است . چنانکه در مطالعه اديان و ريشه هاي مشترک پيدايش ارزش هاي ديني ، تعاليم و اعتقادات اغلب ناشي از ادراکات مردم است که نمايان مي کند مذهب بعنوان مسئله بسيار مهم همواره پيش روي انسانها از همان دوره هاي نخستين تاريخ وجود داشته است در اين راستا براي شناخت بهتر اعتقادات و تعاليم مانوي و مسيحيت در ايران باستان و روم باستان در عصر ساساني و مقايسه تطبيقي آموزه هاي اديان مانوي و مسيحي تا کنون کار مستقلي صورت نگرفته است . اما برخي از نويسندگان بصورت جسته و گريخته در اين موضوع گام برداشته اند که مطالب اکثر آنها شباهت زيادي باهم داشته و اختلافات کمي در جزئيات آن وجود دارد. از جمله :
1. ماني و سنت مانوي: فرانسوا دکره
کتاب ماني و سنت مانوي نوشته فرانسوا دکره که توسط دکتر عباس باقري ترجمه شده است به اين دليل مهم است که نويسنده پژوهش هاي خود را در زمينه مانويت بسيار گسترده و بدون هيچ گونه پيشداوري نگارش شده است. دکره در اين کتاب کوشيده تا مسأله ماني و مانويت را مورد پژوهش قرار دهد. اين کتاب در پنج فصل نگارش شده است. که در اين فصول به شرايط سياسي و اجتماعي و ديني روزگار پيش از ماني و وقايع دوران ساساني، فرقه هاي مسيحي، سرگذشت ماني و سلسله مراتب مانويت و اعتقادات آنها پرداخته است. و در فصل پاياني کتاب نتيجه مي گيرد که مانويت در پشت اسطوره ي شگفت انگيز و ناآشنا و بيگانه اش کامل ترين کاري بوده که در راه پيدا کردن راه حلي دقيق و روشن براي مساله ي بزرگ، بدي و ستيزها بر ضد انسان انجام شده است. در واقع کيش ماني را به عنوان نمونه ي بارز ارتداد شناخته اند.
2. تاريخ و عقايد نسطوريان: ليلا هوشنگي (1389)
اين کتاب جديدترين تأليفي است که در مورد نسطوريان انجام شده است. نويسنده با توجه با اشراف کاملي که در مورد اديان و عرفان، محتواي اصلي اين اثر را آرا و عقايد نسطوريان قرار داده است و به تاريخچه مسيحيت شرقي نيز توجه نموده است. و علاوه بر اين مسائل ذکر شده به تاريخچه نسطوريان تا عصر حاضر پرداخته است. و به اعتقادات آنها و نحوه شکل گيري کليساي نسطوري و موضوعات مرتبط با آن پرداخته است. علت ارزشمند بودن اين کتاب، وجود اعتقادات نسطوريان است.
بنابراين هيچيک از اثار فوق الذکر بصورت مستقل بسنجش تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت نپرداخته است. از اين رو اين پژوهش مي تواند ابتکاري و جديد محسوب شود.
1-6. ابزار تحقيق :
در انجام اين پژوهش ماهيت نظري، توصيفي و تحليلي است و بر اساس متدهاي متداول (علمي) و مطالعات تاريخي صورت گرفته است. شيوه گرد آوري اطلاعات به صورت کتابخانه اي استناد از مراکز و اطلاعات آرشيويي در علوم انساني بهره گرفته شده است که از طريق فيش برداري و مراجعه به منابع مکتوب و سايتهاي اينترنتي و شبکه ها کامپيوتري، نگارنده به بررسي داده ها مبادرت نموده است. تلاش صاحب اثر اين است که عمده تأليفات نويسندگان قديم و جديد را در اين خصوص مورد مطالعه و استناد قرار دهد. اما از مواردي که مستند و متکي به اطلاعات موثق نبوده است خودداري نموده است. سپس از تجزيه و تحليل اطلاعات و پالايش و دسته بندي مطالب و تطبيق آنها و تحليل خود صاحب اثر به اين پژوهش پرداخته است.
1-7. موانع و محدوديت ها تحقيق :
غالباً محققين علوم انساني و تاريخ براي تدوين و نگارش پژوهش خويش، مشکلات و موانع بسياري پيش روي خود دارند. موضوع مورد نظر نيز از دشواري ها عاري نبوده است. از جمله :
1.به علت تطبيقي بودن پژوهش مورد نظر باعث گرديده که مشکلات پژوهش براي نگارنده سخت تر شده و همچنين به علت پراکندگي مطالب مورد بحث و گردآوري آنها به ويژه از خلال منابع تاريخي، کاري دشوار بوده و تطبيق دادن مطالب مورد نظر از ميان انبوه منابع و مآخذ سبب دشواري بيشتري گرديده است که موجب نوشتن مکرر مطالب مورد نظر و تحليل آنها بوده است.
2. نظر به گستردگي حضور مانويان و مسيحيان نسطوري، پژوهش درباره ي اعتقادات و آموزه هاي اين اديان مستلزم بررسي در تاريخ امپراتوري روم، تاريخ پادشاهان ساسانيان و تاريخ اديان است که در هر يک از آنها، در خصوص اين اعتقادات نظرات متفاوتي بيان شده است و بخصوص در مورد مسيحيان که بعضي از نويسندگان آن به طرفداري از اين آيين پرداخته و باعث دشواري تشخيص صحيح و غلط بودن مطالب آن شده که سبب گرديده است آن مطالب با منابع و مآخذ ديگر مورد مقايسه و بررسي قرار گرفته و بعد مورد استفاده قرار گيرد.
1-8. فصل بندي پژوهش :
اين پژوهش در شش فصل ارائه گرديده که هر فصل متناسب با موضوع به بخش هايي تقسيم گرديده است:
فصل اول يا کليات : در بردارنده بيان مسئله، اهداف، پرسش ها و فرضيات،پيشينه، روش، مشکلات پژوهش و سازماندهي پژوهش و معرفي منابع و مآخذ بيان شده است.
فصل دوم : به شکل گيري و ظهور مانويت در دوران ساساني که به چهار بخش تقسيم مي شود که شامل : بخش اول: سرگذشت ماني و مقام رسالت، بخش دوم: مانويت و گسترش در جهان، بخش سوم: آثار مانويان، بخش چهارم: وضعيت مانويان در قلمرو ايران بعد از اسلام مي پردازد.
فصل سوم : به شکل گيري و ظهور مسيحيت در دوران ساساني که به هفت بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول: سرگذشت عيسي (ع)، بخش دوم : مسيحيت بعد از مسيح، بخش سوم : شوراهاي مسيحيت، بخش چهارم : کليساهاي مسيحيت، بخش پنجم: وضعيت مسيحيت در امپراتوري روم، بخش ششم: وضعيت مسيحيت در امپراتوري ساساني “ايران”، بخش هفتم: منابع و خط مسيحي مي پردازد.
فصل چهارم : به بررسي آموزه هاي مانوي که به شش بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول آموزشهاي ماني، بخش دوم: ا عتقادات مانوي، بخش سوم: آفرينش جهان و ماه و خورشيد در مذهب ماني، بخش چهارم: تأثيرات مذهب ماني بر شعر شاعران، بخش پنجم: عوامل گسترش دين ماني، بخش ششم: تأثير انديشه هاي ماني بر ديگر اديان و بالعکس مي پردازد.
فصل پنجم : به بررسي آموزه هاي مسيحيت که به هفت بخش تقسيم مي شود که شامل: بخش اول تعاليم مسيح، بخش دوم شعائر هفت گانه مسيحيت، بخش سوم اعتقادات مسيحيت، بخش چهارم انجيل و اعياد مسيحيت، بخش پنجم: موعظه ها و پيام ها عيسي (ع)، بخش ششم آموزشهاي اجتماعي عيسي (ع) و بعضي از فرقه هاي مسيحيت، بخش هفتم تأثير آموزه هاي مسيحي بر ديگر اديان و بالعکس مي پردازد.
فصل ششم : به بررسي تطبيقي آموزه هاي مانوي و مسيحيت در عصر ساساني که شامل: بخش اول سرگذشت ماني و عيسي (ع)، بخش دوم تعاليم مانويت و مسيحيت، بخش سوم اعتقادات در مانويت و مسيحيت، بخش چهارم فعاليت هاي مذهبي در مانويت و مسيحيت، بخش پنجم پيروان و سلسله مراتب در مانويت و مسيحيت، بخش ششم اديان بزرگ بر مانويت و مسيحيت مي پردازد. نتيجه گيري و پيوست ها و فهرست منابع و مآخذ هم در پايان پژوهش قرار مي گيرد.
1-9. نقد و بررسي منابع و مآخذ تحقيق :
در ارتباط با موضوع پژوهش حاضر ، نوشتارهايي توسط محققين ايراني و خارجي در سالهاي اخير نگاشته شده که ( نگارنده ) منابع و مآخذ زيادي را مورد بررسي قرار داده از جمله منابع يوناني ، رومي ، يهودي و عربي ازآن دسته هستند. از ترجمه هاي آثار مانوي و متون مسيحي و کتبيه هاي ايران باستان نيز در اين پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است .
1. قرآن کريم
تاريخ مسيحيت به خوبي گواهي مي دهد که مسيحيان تا چه اندازه بعد از حضرت مسيح (ع) درباره او و مسأله توحيد اختلاف کردند. و بعضي گفتند: او خداست که به زمين نازل شده است و بعضي ديگرگفتند او يکي از سه ذات مقدس است (خداي پدر، خداي پسر و روح القدس). در پاسخ به اين اعتقادات در قرآن کريم در سوره حضرت مريم فرموده اند از چگونگي دميدن روح در مريم (س) و مراحل وحي و متولد شدن حضرت عيسي (ع) و سخنان او در گهواره را بيان کرده اند. در قرآن آمده که عيسي (ع) خود را بنده خاص خدا معرفي مي کند که خداوند کتاب آسماني و شرق نبوت را به او عطا نموده است. خداوند در کتاب قرآن مي فرمايد: هرگز نشايد که فرزندي اتخاذ کند،وي منزه از آن است. و بعضي از طوايف مسيح (ع) را به دليل کفر و جهل، عيسي را خدا معرفي کرده اند و يا بعضي پسر خدا خوانده اند اين مردم کافر واي بر آنها از حضورشان در روز بزرگ قيامت.
2. الفهرست : محمد بن اسحاق ابن النديم
اين کتاب برگرفته از علوم پيشينيان، و سير تکامل بشر است که نهضتهاي علمي در آن جلوه گر بوده است. و بزرگترين اثر کتاب شناختي در حوزه تمدن اسلامي از قرن اول تا قرن چهارم هجري است. اثري يکتا و منحصر به فرد که در آن آثار زيادي از دوره هاي باستاني ديده مي شود. در اين کتاب مهمترين آگاهي را درباره صابئين و بخصوص مانويان و مزدکي ها و خرمي ها و ديگرمذاهب هند و چين را به خواننده ارائه مي کند. ابن نديم در اين اثر در مورد مانويت از مسائلي چون کودکي و نوجواني ماني، وحي ماني، اعتقادات و چگونگي مرگ ماني را بيان مي دارد و آثار ماني را نام برده است و در اين کتاب نام بعضي از آثار ماني ديده مي شود که در هيچ کتاب ديگري بيان نشده است. مورخان و نويسندگان صاحب اثر در بخش مانويت بيشتر مطالب خود را از کتاب الفهرست ابن النديم بهره جسته اند.
3. انجيل برنابا : برگردان حيدر قلي سردار کابلي
کتاب انجيل برنابا منسوب به برنابا که از مسيحيان عصر رسولان شمرده شده است توسط سردار کابلي ترجمه شده است. شواهد تاريخي از قدمت اين انجيل خبر مي دهند. اين کتاب شامل سخنان حضرت عيسي (ع) و تعاليم به شاگردان و پيروان او، موعظه ها و اندرزهاي عيسي (ع) را بيان نموده است. البته نام برنابا در کتاب اعمال رسولان و در رسالات پولس نيز آمده است. در اين انجيل دو ويژگي برجسته ي تصريح به اصل توحيد و ذکر نام پيامبر اسلام است. در اين انجيل که داراي 222 باب است بارها بر يگانگي خداوند تصريح شده است و الوهيت حضرت مسيح نيز به شدت انکار شده است.
4. آثار الباقيه : ابوريحان بيروني
ابوريحان در اين کتاب، مبدأ تاريخ ها و گاه شماري اقوام مختلف را مورد بحث و بررسي قرار داده است. از جمله اين اقوام ـ ايراني ها ـ يوناني ها ـ يهودي ها و مسيحي ها عرب هاي زمان جاهليت و عرب هاي مسلمان نام برده و درباره اعياد هر يک به تفصيل سخن گفته است. در اين کتاب به عملکرد ماني و چگونگي به قتل رسيدن او و نام اعياد در مانويت و مسيحيت را عنوان کرده است. اين کتاب را مي توان نوعي تاريخ اديان دانست.
5. زبور مانوي: برگردان از ابوالقاسم اسماعيل پور
زبور مانوي يکي از آثار ادبي، آئيني و عرفاني روزگار ساساني است که نخست به زبان سرياني سروده شده و آنگاه به زبان هاي ديگر از جمله يوناني و قبطي و انگليسي ترجمه شده است و ترجمه انگليسي آن مبناي برگردان فارسي توسط ابوالقاسم اسماعيل پور قرار گرفته است. زبور مانوي سرود? ماني و عارفان مانوي است. اطلاعات پيرامون جشن بِما، ماني، عيسي مسيح، ستايش ايزدان و ايزد بانوان مانوي مانند پدر بزرگي يا زروان، انسان قديم هرمزد بغ، نبرد نور و ظلمت، اسطوره آفرينش، دور آميختگي نور و ظلمت و پايان جهان را در بردارد. بنا به پيشگفتار مترجم نوشته هاي مانوي و بلند پايگان مانوي جزو گنجينه هاي ادبي جهان به شمار مي رود. کتاب “زبور مانوي” شامل پنج بخش به نام هاي “مزامير بما”، “مزامير براي عيسي”، “مزامير هراکليدس”، “مزامير توماس” و “مزامير پراکنده” است.
6. کتاب مقدس يا عهدين
يکي از مهمترين اعتقادات مسيحيان اعتقاد به کتاب مقدس يا عهدين مي باشد. آنان معتقد هستند که اين کتاب نوشته عيسي مسيح (ع) نيست، اما به دليل عنايت روح القدس از تحريف و انحراف به دور است و تمامي آن کلام خدا و مقدس مي باشد. کتاب مقدس تنها منبع معتبر مسيحيان براي اعتقادات و باورهايشان مي باشد که مطالعه دقيق اين کتب ما را به شناخت بدعت هاي مسيحيان و تناقض هاي اين دين نزديکتر مي کند. اين کتاب شامل دو بخش عهد جديد و عهد عتيق است که عهد جديد مشتمل بر 14 انجيل و يک کتاب به نام اعمال رسولان و نامه هاي پولس و چند نامه ديگر و مکاشفه يوحنا است. انجيل متي، لوقا و مرقس از اين جهت هم نوا مي گويند که حال و هواي اين سه انجيل با يکتاپرستي و توحيد بيشتر سازگار است. انجيل متي شامل چندموعظه اساسي و مسائل جزئي زيادي مانند مثال هاي خاص عيسي را بيان مي کند. انجيل مرقس کوتاه ترين انجيل است. در اين انجيل تعليمات عيسي را کمتر ذکر کرده است و بيشتر به معجزات عيسي (ع) پرداخته است. تمامي مطالب انجيل مرقس در انجيل متي و لوقا ذکر شده است. البته توضيح در انجيل مرقس مفصل تر است. انجيل لوقا که آخرين انجيل از انجيل هاي هم نوا (متي، مرقس، لوقا) نوشته شخصي است که پولس او را پزشک محبوب مي نامد. مسيح در انجيل لوقا مهربان و نجات دهنده جهان است. از ديگر ويژگي ها اين انجيل متي ماجراهاي قبل و بعد از ولادت حضرت مسيح (ع) است. سبک نگارش لوقا ادبي تر و شيواتراز کتب ديگر است. انجيل لوقا به مواردي توجه مي کند که ديگر انجيل ها توجه نمي کنند مواردي مثل غير يهوديان و زنان و گناهکاران و مسئله فقر و ثروت.
7. ملل و النحل : محمد بن عبدالکريم شهرستاني
اين کتاب ارزشمند از شهرستاني در معرفي دينها و فرقه ها است. شهرستاني در اين کتاب، که مشهورترين اثر اوست، عقايد آيينها و نحله هاي مختلف را به شيوه اي سنجيده گزارش کرده است. الملل اثري بديع و پر نفوذ بود و در حوز? اديان و عقايد دانشنامه اي واقعي به شمار مي رفت که از آثار مشابه پيشين رويکرد عيني تري داشت. شهرستاني انسانها را به دو گروه تقسيم کرده است: پيروان اديان داراي کتاب مانند يهوديان، مسيحيان، مسلمانان، زردشتيان، مانويان و پيروان عقايد خود سرانه نظير فيلسوفان، دهريان، صابئين و بت پرستان و برهمنان. گروه نخست يعني اهل ديانات، کساني اند که از کتابهاي منُزَل و مياني (تورات، اناجيل، قرآن) يا آثاري مانند کتابهاي ماني و اوستا و امثال آنها پيروي مي کنند. گروه دوم يا اهل اهوا، به جاي آنکه اعتقاد خويش را از مرجعي گرفته باشد، به باورهاي بشري و ميل و هواي شخصي تکيه دارند و به خود آرايي دچارند. او در هر فصل و بخش از اين کتاب به تدريج از مباحث کلي تر و عام به طرف مباحث جزئي و خاص پيش رفته است. بخصوص به گسترش مانويت در جهان پرداخته و به پيشرفت و موفقيت مبلغين آيين مانوي اشاره نموده است.
8. ايران در زمان ساسانيان : آرتور کريستن سن
ايران در زمان ساسانيان اثر آرتور کريستن سن شامل تاريخ سياسي و مدني عصر ساساني است که تاريخ سياسي موضوع اصلي اين کتاب را تشکيل داده است. تنها ايرادي که برخي از محققين به کار مؤلف مورد نظر آورده اند، شکل تلفظ نکات و عبارات پهلوي است که در بين محققين در طرز بيان آن اختلاف وجود دارد.
9. تاريخ کليساي قديم در امپراتوري روم و ايران : ويليام مک الوي ميلر
تاريخ کليساي قديم در امپراتوري روم و ايران اثر ويليام مک الوي ميلر که تحقيقي است درباره ي تاريخ و سرگذشت کليسا از زمان ظهور تا قرن چهارم ميلادي در قلمرو ايران و روم است، که نام کليساها و شوراها در آن بيان شده است. نويسنده در اين کتاب به طور کاملاً آشکار به جانبداري و طرفداري از مسيحيان پرداخته است.
10. شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان : نينا ويکتوريا پيگولوسکايا
شهرهاي ايران اثر ويکتوريا پيگولوسکايا در اين کتاب به سبب شناسايي منابع سرياني و دوره ي نخستين شاهان ساساني بسيار ارزشمند است. اطلاعات خوبي در مورد وضعيت نسطوريان به خواننده منتقل مي نمايد، که علت آن منابع سرياني عصر ساساني است.
11. انتقال علوم يوناني به جهان عربي : دليسي اوليري
انتقال علوم يوناني به جهان عربي اثر دليسي اوليري کتابي است که چگونگي انتقال علوم يوناني را به عالم اسلام بررسي کرده است. نويسنده ي اين کتاب نيز به مناسبات فرهنگي و سياسي در عصر ساسانيان بين ايران و روم مي پردازد. اين اثر اطلاعات ارزنده اي راجع به دو فرقه نسطوريان و يعقوبيان در دوره ساساني ارائه مي دهد.
12. تاريخ ساسانيان : شاهپور شهبازي
تاريخ ساسانيان شاپور شهبازي از جمله آثاري است که به تاريخ ساسانيان پرداخته است. ويژگي اين کتاب ترجمه بخش ساسانيان تاريخ طبري و مقايس? آن با تاريخ بلعمي است. مؤلف اين کتاب وقايع دوره ساساني را با ديد انتقادي و تحليلي بررسي نموده است. اين کتاب به دليل کثرت منابعي که در آن بکار برده ارزشمند و بي نظير است.
13. تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تا اواسط قرن پنجم : ذبيح الله صفا
تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تا اواسط قرن پنجم اثر ذبيح الله صفا کتابي است که به بيان فعاليت هاي فرهنگي دانشمندان سرياني و مراکز علمي سرياني و ايران، و نقش نسطوريان ايراني در انتقال علوم عقلي يوناني پس از مهاجرتشان از روم به ايران بعد از فضاي مناسبي که توسط شاهان ساساني فراهم گشت و به نقش آنان در انتقال علوم عقلي از ايران به جهان اسلام مي پردازد. اين اثر اسامي دانشمندان سرياني و ايراني را بيان نموده که اطلاعات ارزشمندي را به خواننده منتقل مي کند، بسيار حائز اهميت است.
فصل دوم :
شکل گيري وظهور مانويت
بخش اول : 2-1 . سرگذشت ماني ومقام رسالت
2-1-1. سرگذشت ماني :
پس از انقراض سلسله اشکاني ،بسياري از اعضاء خانواده سلطنتي به شهرها و نقاط دوردست ايران بزرگ مسافرت کرده وپراکنده شدند،از آن جمله پدر ومادر ماني بودند که شهر بابل مهاجرت نمودند،هنوز خاندان اشکاني برقسمت اعظم ايران حکومت داشتند که ماني به دنيا آمد و در يک محيط مرفه ومعين به زندگي مشغول شد،بعضي مورخان عقيده دارند که ماني نقص عضو داشت و به سبب همين نقص مورد توجه و التفات فراوان مادرش (مريم) قرار گرفته بود که مي کوشيد جگرگوشه اش با فراگيري معلومات متداول زمان در راه علم کوشا شود.
ماني 8 ساله بود که اشکانيان به دست اردشير ساساني منقرض شدند و آوارگي ماني شروع شد خانواده ماني به بابل رفته ودرقريه ئي نزديک ايالت (ميشان) مسکن گزيدند.طوايف مغتسله که يکي از فرق گنوستيک بشمار مي رفتند نواحي حاصلخيز دجله و فرات سکونت داشتند،پاتک پدر ماني مردي جستجوگر و پريشان خاطر بود،زيرا هنوز که با واسطه زندگي رسيده بود،ملجأ روحي و پناهگاه فکري نداشت و مي خواست در بين مذاهب متداول حقيقت را بيابد وبه آن ملتجي شود،طبعا طرز فکر و تربيت پدر در ماني موثر واقع مي شد و او هم مي خواست بدعتي در مذاهب بوجود آورد.1
بنابر گزارش ابن نديم،ماني از کودکي همراه پدرش که به فرقه مغتسله پيوسته بود،با آموزه هاي مذهبي و جهان بيني عارفانه آشنا شده به زندگي پرهيزگارانه و ترک علايق دنيوي خو گرفته بود.
2-1-2. ماني ومقام رسالت :
ماني مدعي است که مقام رسالت پيام هاي ديني خود را از يک ميانجي الهي موسوم به توم” دريافت کرده است.واژ? “توم” به زبان هاي سامي است به معني “قرين” و”همزاد” است ومعادل اين نام درمتون فارسي ميانه “نرجميگ” است.”توم” نخستين بار هنگامي که ماني دوازده ساله شد از سوي خداوند بهشت نور بر وي نازل شده بدو وحي کرد که پرهيزگاري پيشه کرده از مردم کناره بگيرد وترک شهوتراني کند،ولي چون هنوزخردسال است هنگام ظهورش نرسيده است.چون بيست وچهارساله شد،”توم” بار ديگر نزد او آمده وي را دعوت به خروج وتبليغ دين مي کند.ابن نديم دربار? چگونگي برگزيدن و مبعوث شدن ماني به پيامبري از زبان “توم” چنين مي گويد: “درود برتو اي ماني از من واز خداي که مرا به نزد تو فرستاد و تو رابه پيامبري خود برگزيد و به تو دستور مي دهد که مردم را به دين خود بخواني و آنان را به بشارت حق مژده دهي و در اين



قیمت: تومان


پاسخ دهید